খণ্ড ৪

কেন্দ্ৰীয় শিক্ষক অৰ্হতা পৰীক্ষা (CTET)ৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথা অপৰিহাৰ্য বিষয় হৈছে শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষণ বিজ্ঞান (Child Development and Pedagogy)। এই পাঠ্যক্ৰমৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় আৰু প্ৰায়োগিক অধ্যায়সমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ‘বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ ভূমিকা’ (Role of Heredity and Environment)। প্ৰতি বছৰে এই অধ্যায়টোৰ পৰা পোনপটীয়া বা পৰিস্থিতিভিত্তিক বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন পৰীক্ষাত সোধা দেখা যায়। এজন সফল শিক্ষক হ’বলৈ হ’লে শ্ৰেণীকোঠাৰ বৈচিত্ৰ্যময় শিক্ষাৰ্থীসকলক বুজি পোৱাটো যিমান জৰুৰী সিমানেই প্ৰয়োজনীয় শিশুৰ ব্যক্তিত্ব গঠনত প্ৰকৃতি আৰু প্ৰতিপালনৰ অৱদানক সূক্ষ্মভাৱে অনুধাৱন কৰা।

প্ৰথমতে আমি যদি ‘বংশগতি’ (Heredity)ৰ ধাৰণাটোলৈ লক্ষ্য কৰো তেন্তে দেখা পাম যে ই হৈছে শিশু এটাই জন্মগতভাৱে পিতৃ-মাতৃ বা পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা লাভ কৰা জৈৱিক গুণাগুণৰ এক সামগ্ৰিক সমষ্টি। বিজ্ঞানে স্পষ্ট কৰি দিছে যে গৰ্ভধাৰণৰ সময়তে পিতৃ-মাতৃৰ ক্ৰ’ম’জ’ম আৰু জিনৰ জৰিয়তে শিশুৰ শাৰীৰিক অবয়ৱ, চকুৰ ৰং, চুলিৰ প্ৰকৃতি, বুদ্ধিৰ ক্ষমতা আৰু কিছুমান বিশেষ জন্মগত প্ৰৱণতা নিৰ্ধাৰণ হয়। শিক্ষণ বিজ্ঞানৰ ভাষাত এই বংশগতিক ‘প্ৰকৃতি’ (Nature) বুলি অভিহিত কৰা হয় আৰু ই হৈছে বিকাশৰ এক স্থিৰ বা অপৰিৱৰ্তনীয় সামাজিক গাঁথনি (Static Social Structure)। অৰ্থাৎ বংশগতিয়ে শিশু এজনৰ বিকাশৰ বাবে সুনিৰ্দিষ্ট সীমাৰেখা বা আধাৰশিলা স্থাপন কৰে যাক পৰৱৰ্তী সময়ত সহজে সলনি কৰিব নোৱাৰি।

ইয়াৰ বিপৰীতে ‘পৰিৱেশ’ (Environment) হৈছে অত্যন্ত ব্যাপক আৰু গতিশীল উপাদান| শিক্ষণ বিজ্ঞানত এই উপাদানক ‘প্ৰতিপালন’ (Nurture) বুলি জনা যায়। পৰিৱেশ হৈছে গতিশীল সামাজিক গাঁথনি (Dynamic Social Structure)| এই গাঁথনিত শিশুটিৰ জন্মৰ পূৰ্বে মাতৃগৰ্ভৰ জৈৱিক অৱস্থাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি জন্মৰ পাছত লাভ কৰা সমাজ, পৰিয়াল, সংস্কৃতি, পুষ্টি, বিদ্যালয় আৰু বন্ধু-বৰ্গৰ সৈতে হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-কলাপ অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। বংশগতিয়ে শিশুটিক যি সম্ভাৱনীয়তা প্ৰদান কৰে পৰিৱেশে তাক বাস্তৱ ৰূপত বিকশিত হ’বলৈ উপযুক্ত সুযোগ আৰু মাধ্যমৰ যোগান ধৰে। এটা শিশুৱে কেনেধৰণৰ আচৰণ কৰিব, তাৰ ভাষিক দক্ষতা কেনেকুৱা হ’ব বা সি সমাজত কেনেকৈ খাপ খাই পৰিব সেই সকলোবোৰ কথা পৰিৱেশৰ গুণগত মানদণ্ডৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে।

CTET পৰীক্ষাৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হৈছে যে মানৱ বিকাশ কেতিয়াও কেৱল বংশগতি বা কেৱল পৰিৱেশৰ একক উপাদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। প্ৰসিদ্ধ মনোবিজ্ঞানী উডৱৰ্থৰ মতে বিকাশ হৈছে বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ অপৰিহাৰ্য যুটীয়া গুণফল বা উৎপাদনফল। ইয়াক গাণিতিকভাৱে ‘বিকাশ = বংশগতি × পৰিৱেশ’ বুলি প্ৰকাশ কৰা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল বংশগতিয়ে যদি শিশু এজনৰ বিকাশৰ বীজ ৰোপণ কৰে তেন্তে পৰিৱেশে পানী, সাৰ আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ দি তাক পূৰ্ণাংগ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। গতিকে শ্ৰেণীকোঠাত কোনো এজন শিক্ষাৰ্থী পিছপৰি থাকিলে শিক্ষক হিচাপে কেৱল তেওঁৰ ভাগ্য বা বংশগতিক দোষ নিদি তেওঁক এক চহকী শিক্ষণ পৰিৱেশ প্ৰদান কৰাটো এজন আদৰ্শ শিক্ষকৰ প্ৰধান কৰ্তব্য।

বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ এই পাৰস্পৰিক অন্তৰ্ভুক্তিয়ে শিশুৰ ব্যক্তিত্বৰ পূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰে। পৰীক্ষাৰ্থীসকলে এই ধাৰণাগত স্পষ্টতা কেৱল মুখস্থ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰিক শিক্ষণ কৌশলৰ সৈতে একাকাৰ কৰিলে CTET পৰীক্ষাত সফলতা লাভ কৰাটো একেবাৰেই সহজ হৈ পৰিব।

‘বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ ভূমিকা’ ধাৰণাটো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়টোৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ২০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-