খণ্ড ২৫
মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশ আৰু ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ ইতিহাস প্ৰকৃততে মানুহ আৰু চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বিস্তৃত প্ৰতিফলন। প্ৰাৰম্ভিক কালত মানুহ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল যদিও সময়ৰ অগ্ৰগতি আৰু জ্ঞানৰ বিস্তাৰৰ লগে লগে মানুহে নিজৰ বাসস্থান নিৰ্মাণ, যাতায়াতৰ সুবিধা আৰু ভাবৰ আদান-প্ৰদানৰ বাবে নতুন নতুন ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিলে। CTET পৰীক্ষাত সমাজ বিজ্ঞান আৰু পৰিৱেশ অধ্যয়নৰ পাঠ্যক্ৰমত মানৱ পৰিৱেশৰ এই তিনিটা উপাদান- বসতি, পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ অত্যন্ত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আৰু নম্বৰ আহৰণকাৰী বিষয় হিচাপে বিবেচিত হৈ আহিছে।
বসতি হৈছে এনে এক স্থান য’ত মানুহে নিজৰ বসবাসৰ বাবে ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ কৰে। প্ৰাচীন কালত আদিম মানৱে গুহা বা গছৰ ডালত আশ্ৰয় লৈছিল যদিও কৃষিকাৰ্যৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে স্থায়ী বসতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা বৃদ্ধি পায়। বসতিসমূহ মূলতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত- অস্থায়ী বসতি আৰু স্থায়ী বসতি। চিকাৰ, খাদ্য সংগ্ৰহ, স্থানান্তৰিত কৃষি বা ঋতুভিত্তিক পশুচাৰণৰ (Transhumance) লগত জড়িত লোকসকলে কম সময়ৰ বাবে অস্থায়ী বসতি স্থাপন কৰে। আনহাতে আধুনিক সমাজৰ অধিকাংশ বসতিয়েই স্থায়ী প্ৰকৃতিৰ। বসতিৰ প্ৰকাৰ আৰু গঠনৰ দিশৰ পৰা ইয়াক পুনৰ গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতি হিচাপে ভাগ কৰা হয়। গাঁও অঞ্চলৰ লোকসকল সাধাৰণতে কৃষি, মৎস্যপালন, বনজ সম্পদ আহৰণ আৰু হস্তশিল্পৰ দৰে প্ৰাথমিক বৃত্তিৰ লগত জড়িত থাকে। গ্ৰাম্য বসতিসমূহ সঘন (Compact) বা সিঁচৰতি (Scattered) হ’ব পাৰে। সমতল আৰু সাৰুৱা কৃষিভূমিত সাধাৰণতে ঘন বসতি দেখা যায়, আনহাতে পাহাৰীয়া অঞ্চল, ঘন অৰণ্য বা চৰম জলবায়ুৰ অঞ্চলসমূহত সিঁচৰতি বসতি অধিক দেখা যায়। ইয়াৰ বিপৰীতে চহৰ আৰু মহানগৰসমূহ পৌৰ বসতিৰ অন্তৰ্গত, য’ত মানুহ মূলতঃ উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু সেৱাখণ্ডৰ দৰে দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক স্তৰৰ কাৰ্যকলাপৰ সৈতে জড়িত হৈ থাকে।
মানৱ সমাজৰ প্ৰগতিৰ আন এক অন্যতম মূল চালিকাশক্তি হৈছে পৰিবহণ ব্যৱস্থা। পৰিবহণ হৈছে মানুহ আৰু বয়-বস্তু এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ এক সুশৃংখল মাধ্যম। প্ৰাচীন কালত মানুহে খোজকাঢ়ি বা বোজা কঢ়িওৱা জীৱ-জন্তুৰ সহায়ত যাতায়াত কৰিছিল যদিও চকাৰ আৱিষ্কাৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত বাষ্পীয় ইঞ্জিনৰ বিকাশৰ ফলত পৰিবহণ খণ্ডত বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আহে। আধুনিক পৰিবহণ ব্যৱস্থাক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়- পথ পৰিবহণ, ৰে’ল পৰিবহণ, জল পৰিবহণ আৰু আকাশী পৰিবহণ।
পথ পৰিবহণ চমু দূৰত্বৰ যাতায়াতৰ বাবে আটাইতকৈ সুবিধাজনক আৰু ঘৰে ঘৰে সেৱা আগবঢ়োৱা একমাত্ৰ মাধ্যম। পথসমূহ কেঁচা বা পকী হ’ব পাৰে আৰু আধুনিক যুগত নিৰ্মাণ কৰা দ্ৰুতবেগী নিয়ন্ত্ৰিত পথসমূহক এক্সপ্ৰেছৱে’ বা হাইৱে’ বুলি জনা যায়। আনহাতে অধিক ওজনৰ মালবস্তু আৰু অধিক সংখ্যক যাত্ৰীক দীৰ্ঘ দূৰত্বলৈ কম খৰচত কঢ়িয়াই নিবলৈ ৰে’ল পৰিবহণ সৰ্বোত্তম মাধ্যম। ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ আৰু ডিজেল তথা বিদ্যুৎ চালিত ইঞ্জিনৰ প্ৰৱৰ্তনে ৰে’ল যাতায়াতক অধিক ক্ষিপ্ৰ কৰি তুলিছে। বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ দীঘল ৰে’লপথ হৈছে ৰাছিয়াৰ ট্ৰান্স-চাইবেৰিয়ান ৰে’লৱে’| এই ৰে’লপথ পশ্চিমৰ ছেইণ্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গৰ পৰা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় উপকূলৰ ভ্লাদিভস্তক সংযোগী।
জল পৰিবহণ হৈছে গধুৰ আৰু বৃহৎ আকাৰৰ বাণিজ্যিক সামগ্ৰী পৰিবহণৰ বাবে আটাইতকৈ কম ব্যয়বহুল মাধ্যম। জলপথক মূলতঃ আভ্যন্তৰীণ জলপথ আৰু মহাসাগৰীয় জলপথ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। নাব্য নদী আৰু হ্ৰদসমূহ আভ্যন্তৰীণ জলপথ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়; যেনে গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী ব্যৱস্থা, উত্তৰ আমেৰিকাৰ গ্ৰেট লেকছ আৰু আফ্ৰিকাৰ নীল নদী। আনহাতে মহাসাগৰীয় জলপথৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য পৰিচালিত হয়, য’ত ছুৱেজ খাল আৰু পানামা খালৰ দৰে মানৱ-নিৰ্মিত জলপথসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় দূৰত্ব আৰু সময় বহু পৰিমাণে লাঘৱ কৰিছে। কুৰি শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বিকশিত হোৱা আকাশী পৰিবহণ হৈছে পৰিবহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুত আৰু ব্যয়বহুল মাধ্যম। প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, যুদ্ধ বা দুৰ্গম অঞ্চলসমূহত সাহায্য আৰু উদ্ধাৰ অভিযানৰ বাবে এই পৰিবহণ ব্যৱস্থা অপৰিহাৰ্য।
তৃতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদানটো হৈছে যোগাযোগ ব্যৱস্থা, যাৰ অৰ্থ হৈছে এজন ব্যক্তিৰ পৰা আন এজনলৈ তথ্য বা বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰা। প্ৰযুক্তিৰ অভূতপূৰ্ব উন্নতিৰ লগে লগে যোগাযোগৰ ক্ষেত্ৰত তথ্য বিপ্লৱ সংঘটিত হৈছে। বাতৰি কাকত, ৰেডিঅ’ আৰু দূৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে একে সময়তে বৃহৎ সংখ্যক জনসাধাৰণৰ লগত যোগাযোগ স্থাপন কৰিব পৰা ব্যৱস্থাক গণমাধ্যম (Mass Media) বোলা হয়। আধুনিক যুগৰ কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ (Satellites), ম’বাইল ফোন, ইণ্টাৰনেট আৰু ই-মেইল সেৱাই সমগ্ৰ পৃথিৱীখনকে এখন বিশ্ব-গাঁৱত (Global Village) পৰিণত কৰিছে। উপগ্ৰহ ব্যৱস্থাই কেৱল যোগাযোগতেই সহায় কৰা নাই, বৰং তেল অন্বেষণ, বনজ সম্পদ জৰীপ, ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ সন্ধান, খনিজ সম্পদ চিনাক্তকৰণ আৰু দুৰ্যোগৰ আগজাননী দিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
বসতি, পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ মাজত গভীৰ আন্তঃনিৰ্ভৰশীল সম্পৰ্ক আছে। শিক্ষকতা প্ৰত্যাশী প্ৰাৰ্থীসকলে এই ভৌগোলিক ধাৰণাসমূহ তথ্য হিচাপে আয়ত্ত কৰাৰ উপৰি পৰিৱেশ সংৰক্ষণ, বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু সমাজ বিজ্ঞান শিক্ষণ-পদ্ধতিৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বাস্তৱ জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ লগত সংযুক্ত কৰিব পৰাকৈ বুজি উঠাটো পৰীক্ষাৰ দিশৰ পৰা অত্যন্ত জৰুৰী।
মানৱ পৰিৱেশঃ বসতি, পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা- এই বিষয়টো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব।
বিগত বৰ্ষৰ “মানৱ পৰিৱেশঃ বসতি, পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা (Human Environment: Settlement, Transport and Communication)” সম্পৰ্কে আলোকপাত ৰ 3০ টা CTET প্ৰশ্ন। প্ৰতিটো প্ৰশ্নত উত্তৰ বাছনি কৰক — শুদ্ধ ✅ নে ভুল ❌ তৎক্ষণাৎ ওলাব।
