ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য (Individual Differences)

কেন্দ্ৰীয় শিক্ষক অৰ্হতা পৰীক্ষা বা চি-টেট (CTET)ৰ শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষণ বিজ্ঞান (CDP) শাখাৰ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথা ব্যৱহাৰিক অধ্যায় হৈছে ‘ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য’ (Individual Differences)ৰ ধাৰণা। শ্ৰেণীকোঠাত কোনো দুজন শিশু কেতিয়াও সকলো দিশৰ পৰা একে হ’ব নোৱাৰে। আনকি যমজ সন্তানৰ মাজতো বিভিন্ন ধৰণৰ ভিন্নতা দেখা যায়। এগৰাকী সফল শিক্ষক হ’বলৈ হ’লে শ্ৰেণীকোঠাৰ এই বৈচিত্ৰ্যক সমস্যা হিচাপে গ্ৰহণ নকৰি ইয়াক সম্পদ হিচাপে গ্ৰহণ কৰাটো অতি জৰুৰী। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি (NEP 2020) আৰু শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (RTE 2005) অনুসৰি শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যসমূহক চিনাক্ত কৰি সেই অনুসৰি শিক্ষণ পদ্ধতি সলনি কৰিলেহে প্ৰকৃত অৰ্থত অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা (Inclusive Education) সফল হৈ উঠিব।

প্ৰণালীবদ্ধভাৱে বুজিবলৈ গ’লে ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য হৈছে কোনো নিৰ্দিষ্ট সজ্জাৰ ব্যক্তি বা শিশুসকলৰ মাজত থকা শাৰীৰিক, মানসিক, বৌদ্ধিক, আৱেগিক বা সামাজিক বৈশিষ্ট্যৰ ভিন্নতা। মনোবিজ্ঞানী গাৰ্ডনাৰৰ বহুমুখী বুদ্ধিমত্তা তত্ত্ব (Multiple Intelligences Theory)ই এই কথা প্ৰমাণ কৰিছে যে কোনো শিশু যদি গণিতত দুৰ্বল, তেওঁ হয়তো সংগীত, ক্ৰীড়া বা চিত্ৰকলাত অসাধাৰণ প্ৰতিভাসম্পন্ন হ’ব পাৰে। গতিকে শ্ৰেণীকোঠাত শিশুৰ শিকিব পৰা ক্ষমতা, আগ্ৰহ, মনোযোগৰ হাৰ আৰু শৈক্ষিক পৃষ্ঠভূমিৰ মাজত সদায় প্ৰভেদ থাকিবই। এই ভিন্নতা মূলতঃ দুটা প্ৰধান কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে- বংশগতি (Heredity) আৰু পৰিৱেশ (Environment)। বংশগতিয়ে শিশু এজনৰ জৈৱিক আৰু জন্মগত সম্ভাৱনাক নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ বিপৰীতে চৌপাশৰ পৰিৱেশ, সমাজ, সংস্কৃতি আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থাই সেই সম্ভাৱনাক বাস্তৱিক গতি প্ৰদান কৰে।

CTET পৰীক্ষাৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে শ্ৰেণীকোঠাত এই ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ সৈতে এজন শিক্ষকে কেনেকৈ মোকাবিলা কৰিব। পৰীক্ষাত প্ৰায়ে এনে পৰিস্থিতিভিত্তিক প্ৰশ্ন আহে য’ত শিক্ষকৰ ইতিবাচক ভূমিকা জুখিব পৰা যায়। মনত ৰখা উচিত যে শিক্ষকে কেতিয়াও গোটেই শ্ৰেণীটোৰ বাবে এটা ধৰাবন্ধা বা একাত্মক শিক্ষণ পদ্ধতি (Uniform/Standardized Instruction) ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে। কাৰণ একাত্মক শিক্ষণ পদ্ধতিয়ে বৈচিত্ৰ্যময় শিশুসকলক শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত কৰিব পাৰে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে শিক্ষকে বিভিন্ন ধৰণৰ উপাদান, নমনীয় পাঠ্যক্ৰম আৰু পৃথকীকৃত শিক্ষণ পদ্ধতি (Differentiated Instruction) প্ৰয়োগ কৰা উচিত। লগতে শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁলোকৰ বুদ্ধিমত্তা বা নম্বৰৰ ভিত্তিত কেতিয়াও স্থায়ীভাৱে পৃথকীকৰণ (Segregation) বা লেবেলিং (Labeling) কৰা উচিত নহয়, কিয়নো এনে কাৰ্যই শিশুৰ আত্মবিশ্বাস হ্ৰাস কৰাৰ সম্ভাৱনা ৰাখে। ইয়াৰ বিপৰীতে বিভিন্ন সামৰ্থ্যৰ শিশু লগ লাগি দলীয়ভাৱে শিকা শিক্ষাক (Peer Learning) বেছি উৎসাহিত কৰিব লাগে।

শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যক সন্মান জনোৱাটো পাঠ্যপুথিৰ নিয়মৰ উপৰি শিশু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষা (Child-Centered Education)ৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী মাধ্যম। যেতিয়া এগৰাকী শিক্ষকে প্ৰতিটো শিশুৰ সুকীয়া গতি আৰু শৈলীক আদৰি লয় তেতিয়াই শ্ৰেণীকোঠাটো সজীৱ আৰু সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ থলী হৈ পৰে। CTET পৰীক্ষাত এই অধ্যায়ৰ সম্ভাব্য প্ৰশ্নৰ শুদ্ধ উত্তৰ দিবলৈ হ’লে কেৱল এটা কথা মনত ৰাখিব লাগিব- শ্ৰেণীকোঠাৰ ভিন্নতা সমাদৰ কৰিব লাগে, ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ বা মষিমূৰ কৰিব নালাগে।

‘ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য (Individual Differences)ৰ ধাৰণা অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই অধ্যায়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ২০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-