শিশু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষা (Child-Centered Education)

কেন্দ্ৰীয় শিক্ষক অৰ্হতা পৰীক্ষা বা চি-টেট (CTET)ৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাই থকা প্ৰতিগৰাকী পৰীক্ষাৰ্থীৰ বাবে শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষণ বিজ্ঞান (CDP) শাখাৰ ব্যৱহাৰিক ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ‘শিশু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষা’ (Child-Centered Education) আৰু ‘প্ৰগতিশীল শিক্ষা’ (Progressive Education)। পৰীক্ষাত অহা বেছিভাগ পৰিস্থিতিভিত্তিক বা প্ৰায়োগিক প্ৰশ্নই এই দুয়োটা শৈক্ষিক দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে কোনো কোনো ধৰণে সংযোগ ৰাখে। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি ২০২০ (NEP 2020) আৰু শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন ২০০৯ (RTE 2009) ৰ মূল আধাৰো হৈছে এই আধুনিক শৈক্ষিক চিন্তাধাৰা। পৰীক্ষাত অধিক নম্বৰ লাভ কৰাৰ উপৰি এজন আদৰ্শ শিক্ষক হিচাপে শ্ৰেণীকোঠাক সজীৱ আৰু সৰ্বাংগীণ ৰূপ দিবলৈ এই ধাৰণাক গভীৰভাৱে বুজি পোৱাটো অতি আৱশ্যক।

প্ৰথমতে, আমি যদি পৰম্পৰাগত শিক্ষাব্যৱস্থালৈ লক্ষ্য কৰো তেন্তে দেখা পাম যে পৰম্পৰাগত শিক্ষাব্যৱস্থাত শিক্ষক আৰু পাঠ্যপুথিখনকহে মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, য’ত শিক্ষাৰ্থীৰ ভূমিকা আছিল কেৱল এজন নিষ্ক্ৰিয় শ্ৰোতাৰ। কিন্তু আধুনিক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰসাৰে এই পুৰণি ধাৰণাটো সম্পূৰ্ণৰূপে সলাই পেলালে আৰু ইয়াৰ স্থানত ‘শিশু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষা’ৰ নতুন যুগৰ সূচনা কৰিলে। এই নতুন ব্যৱস্থাত শিশুৰ প্ৰয়োজন, আগ্ৰহ, ক্ষমতা, মেধা আৰু তেওঁলোকৰ সুকীয়া ব্যক্তিসত্বাক সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়। ইয়াত শিক্ষাক কোনো কৃত্ৰিম নিয়মৰ মাজত আবদ্ধ নাৰাখি শিশুৰ স্বাভাৱিক প্ৰবৃত্তিৰ বিকাশৰ মাধ্যম হিচাপে গঢ়ি তোলা হয়। এই ব্যৱস্থাত শিক্ষকজন কেৱল জ্ঞান দান কৰা এজন পৰম্পৰাগত নিৰ্দেশক নহয়, তেওঁ হৈছে শিশুৰ স্ব-শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক সহজ কৰি তোলা এজন সহায়ক (Facilitator)। শিশুৱে যেতিয়া শ্ৰেণীকোঠাত নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰাৰ স্বাধীনতা পায় তেতিয়া তেওঁলোকৰ মাজত থকা অন্তৰ্নিহিত সম্ভাৱনা আৰু সৃজনীশীলতা স্বাভাৱিকভাৱেই প্ৰস্ফুটিত হৈ উঠে।

এই শিশু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষাক ব্যৱহাৰিক ৰূপ দিয়াত আটাইতকৈ ডাঙৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে প্ৰগতিশীল শিক্ষাই (Progressive Education)। প্ৰগতিশীল শিক্ষাৰ মুখ্য প্ৰৱক্তা আছিল বিখ্যাত আমেৰিকান শিক্ষাবিদ তথা দৰ্শনশাস্ত্ৰী জন ডিউই (John Dewey)। তেওঁ স্পষ্টকৈ কৈছিল যে শিক্ষা কেৱল জীৱনৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱাৰ মাধ্যম নহয়; প্ৰকৃততে ‘শিক্ষাই নিজেই এক জীৱন’ (Education is life itself)। প্ৰগতিশীল শিক্ষাই বিশ্বাস কৰে যে শিশুৱে কেৱল কিতাপ পঢ়ি বা তথ্য মুখস্থ কৰি প্ৰকৃত জ্ঞান লাভ কৰিব নোৱাৰে; জ্ঞান অৰ্জনৰ আটাইতকৈ উপযুক্ত মাধ্যম হৈছে ‘কামৰ জৰিয়তে শিক্ষা’ বা ‘কৰি শিকা’ (Learning by Doing)। ডিউইৰ এই ধাৰণাৰ পৰাই শ্ৰেণীকোঠাত সমস্যা সমাধান (Problem Solving) আৰু জটিল সমালোচনাত্মক চিন্তাৰ (Critical Thinking) দৰে আধুনিক শিক্ষণ কৌশলৰ জন্ম হৈছে, যিয়ে শিক্ষাৰ্থীক ভৱিষ্যতে সমাজৰ এজন সক্ৰিয় আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে।

প্ৰগতিশীল শিক্ষাৰ আন এক অপৰিহাৰ্য দিশ হৈছে শ্ৰেণীকোঠাক সমাজৰ সৰু আৰ্হি বা ক্ষুদ্ৰ সমাজ (Miniature Society) হিচাপে গঢ়ি তোলা। যিহেতু মানুহ সামাজিক প্ৰাণী সেয়েহে শিশুৱে সমাজৰ পৰা আঁতৰি থাকি অকলে পূৰ্ণাংগ শিক্ষা লাভ কৰিব নোৱাৰে। এই শিক্ষা ব্যৱস্থাই শ্ৰেণীকোঠাত দলীয় কাৰ্যকলাপ, সমনীয়াৰ সৈতে সহযোগিতা (Peer Collaboration) আৰু গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধক অতি বেছি উৎসাহিত কৰে। যেতিয়া বিভিন্ন পটভূমিৰ শিশুৱে একেলগে বহি কোনো এটা প্ৰকল্পত কাম কৰে তেতিয়া তেওঁলোকৰ বৌদ্ধিক বিকাশৰ উপৰি গভীৰ সামাজিক আৰু আৱেগিক বিকাশ সাধন হয়।

শিশু-কেন্দ্ৰিক আৰু প্ৰগতিশীল শিক্ষাৰ ধাৰণা কেৱল তাত্ত্বিক পাঠ নহয়; ই হৈছে শ্ৰেণীকোঠাৰ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তনৰ যাত্ৰা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে শিশুৰ সৰ্বাংগীণ বা সামগ্ৰিক বিকাশ (Holistic Development) সাধন কৰা, য’ত দৈহিক, মানসিক, বৌদ্ধিক, সামাজিক আৰু আৱেগিক বিকাশ সমানেই অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। পৰীক্ষাৰ্থীসকলে যেতিয়া এই স্পষ্ট আৰু প্ৰগতিশীল মনোভাৱেৰে পৰীক্ষাৰ প্ৰশ্নসমূহ সমাধান কৰিবলৈ যত্ন কৰিব তেতিয়া তেওঁলোকে অতি সহজে শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিয়াব পাৰিব। এই শিক্ষাব্যৱস্থাক শ্ৰেণীকোঠাত প্ৰয়োগ কৰাৰ দক্ষতাৰ ওপৰতেই এজন শিক্ষকৰ প্ৰকৃত সফলতা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ শিক্ষকতাৰ মানদণ্ড নিৰ্ভৰ কৰে।

‘শিশু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষা’ৰ ধাৰণা অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়টোৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ২০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-