খণ্ড ১৪
শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষণশৈলী (Child Development and Pedagogy) বিষয়ৰ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু নম্বৰ লাভ কৰাত সহায়ক অধ্যায় হৈছে ‘বুদ্ধিমত্তা’ বা Intelligence। CTET পৰীক্ষাত এই অধ্যায়টোৰ পৰা প্ৰতি বছৰে প্ৰশ্ন সোধা দেখা যায়। এজন ভৱিষ্যতৰ শিক্ষক হিচাপে শ্ৰেণীকোঠাৰ বিভিন্ন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শিকন ক্ষমতা আৰু মানসিক স্তৰ বুজি পাবলৈ বুদ্ধিৰ সঠিক ধাৰণা থকাটো অপৰিহাৰ্য। এই লেখাটোত আমি বুদ্ধিমত্তাৰ অৰ্থ, ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰা সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্বসমূহ আলোচনা কৰিম।
সাধাৰণ অৰ্থত বুদ্ধিমত্তা হৈছে এজন ব্যক্তিৰ নতুন পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই লোৱাৰ, অমূৰ্ত চিন্তা (abstract thinking) কৰাৰ আৰু অতীতৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিকাৰ সামূহিক ক্ষমতা। শিক্ষা মনস্তত্ত্ববিদসকলৰ মতে বুদ্ধিমত্তা কোনো একক উপাদান নহয়, বৰং ই বিভিন্ন মানসিক ক্ষমতাৰ জটিল সংমিশ্ৰণহে। ফৰাচী মনস্তত্ত্ববিদ আলফ্ৰেড বিনেট (Alfred Binet) ক বুদ্ধিমত্তা জুখিব পৰা প্ৰথমটো সফল পৰীক্ষা উদ্ভাৱন কৰাৰ বাবে বুদ্ধি পৰীক্ষাৰ জনক বুলি কোৱা হয়। তেওঁ ধাৰণা দিছিল যে বুদ্ধিমত্তা এক একক শক্তি যাক ‘এক-উপাদান তত্ত্ব’ (Uni-factor Theory) বুলি জনা যায়। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত এই ধাৰণা সলনি হয় আৰু আন বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্বৰ সৃষ্টি হয়।
চিটিইটি পৰীক্ষাৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্বটো হৈছে চাৰ্লছ স্পিয়াৰমেনৰ (Charles Spearman) ‘দ্বি-উপাদান তত্ত্ব’ (Two-factor Theory)। স্পিয়াৰমেনে বিশ্বাস কৰিছিল যে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে বুদ্ধিমত্তাত দুটা মুখ্য উপাদান থাকে। প্ৰথমটো হৈছে ‘সাধাৰণ উপাদান’ বা জি-ফেক্টৰ (General factor)| এই উপাদান জন্মগত আৰু সকলো ধৰণৰ মানসিক কাৰ্যকলাপতে ব্যৱহাৰ হয়। দ্বিতীয়টো হৈছে ‘বিশেষ উপাদান’ বা এছ-ফেক্টৰ (Specific factor)| এই উপাদান কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট কাম যেনে গান গোৱা, অংক কৰা বা খেলা-ধূলা কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজন হয় আৰু ইয়াক প্ৰশিক্ষণৰ দ্বাৰা উন্নত কৰিব পাৰি।
ইয়াৰ পিছতে আহে আধুনিক শিক্ষা ব্যৱস্থাত বহুলভাৱে সমাদৃত হাৱাৰ্ড গাৰ্ডনাৰৰ (Howard Gardner) ‘বহু-বুদ্ধিমত্তাৰ তত্ত্ব’ (Theory of Multiple Intelligences)। গাৰ্ডনাৰে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে বুদ্ধিমত্তা কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সংখ্যা বা আইকিউ (IQ) স্ক’ৰেৰে জুখিব নোৱাৰি, কাৰণ মানুহৰ মাজত ভিন্ন প্ৰকাৰৰ বুদ্ধিমত্তা থাকে। তেওঁ মূলতঃ আঠ প্ৰকাৰৰ বুদ্ধিমত্তাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল-
ভাষিক বুদ্ধিমত্তা (Linguistic)
তৰ্ক-গণিতীয় বুদ্ধিমত্তা (Logical-Mathematical)
স্থানিক বুদ্ধিমত্তা (Spatial)
শাৰীৰিক-গতিশীল বুদ্ধিমত্তা (Bodily-Kinesthetic)
সাংগীতিক বুদ্ধিমত্তা (Musical)
আন্তঃব্যক্তিগত বুদ্ধিমত্তা (Interpersonal-আনৰ মন বুজি পোৱা)
অন্তঃব্যক্তিগত বুদ্ধিমত্তা (Intrapersonal-নিজৰ মন বুজি পোৱা) আৰু
প্ৰকৃতিবাদী বুদ্ধিমত্তা (Naturalistic)
শ্ৰেণীকোঠাত ব্যক্তিগত বৈসাদৃশ্য (Individual Differences) সন্মান জনাবলৈ এই তত্ত্বটোৱে শিক্ষকসকলক সহায় কৰে। একেদৰে ৰবাৰ্ট ষ্টাৰ্ণবাৰ্গৰ (Robert Sternberg) ‘ত্ৰিমাত্ৰিক তত্ত্ব’ (Triarchic Theory) অনুসৰি বুদ্ধিমত্তা তিনি প্ৰকাৰৰ—বিশ্লেষণাত্মক (Componential), সৃজনীমূলক (Experiential) আৰু ব্যৱহাৰিক (Contextual), যাক চমুকৈ ‘কেপ’ (CAP – Componential, Experiential, Practical) বুলিও মনত ৰাখিব পাৰি।
পৰীক্ষাত প্ৰায়ে বুদ্ধিমত্তাৰ অংক বা আইকিউ (IQ – Intelligence Quotient) সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন আহে। উইলিয়াম ষ্টাৰ্নে (William Stern) আইকিউৰ ধাৰণাটো দিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত লুইচ টাৰমেনে (Lewis Terman) ইয়াৰ পূৰ্ণাংগ সূত্ৰ আগবঢ়ায়। এই সূত্ৰ অনুসৰি আইকিউ হৈছে মানসিক বয়স (Mental Age) ক প্ৰকৃত বয়স (Chronological Age) ৰে হৰণ কৰি ১০০ ৰে পূৰণ কৰা ফল। মন কৰিবলগীয়া যে বুদ্ধিমত্তাৰ বিকাশ বংশগতি (Heredity) আৰু পৰিৱেশ (Environment) দুয়োটাৰে যুটীয়া প্ৰভাৱৰ ফলত হয়।
বুদ্ধিমত্তাৰ এই বিভিন্ন দিশ আৰু তত্ত্বসমূহ বুজি পোৱাটো এজন সফল শিক্ষক হোৱাৰ বাবে অত্যন্ত জৰুৰী। পৰীক্ষাত নম্বৰ লাভ কৰাৰ উপৰি শ্ৰেণীকোঠাৰ প্ৰতিটো শিশুৰ ভিতৰত থকা সুকীয়া বুদ্ধিমত্তাক চিনাক্ত কৰি সঠিক দিশদৰ্শন কৰোৱাত এই জ্ঞানে সহায় কৰে। মনোযোগেৰে এই মূল ধাৰণাসমূহ পুনৰীক্ষণ কৰিলে CTET পৰীক্ষাত বুদ্ধিমত্তা অধ্যায়টোৰ পৰা অহা যিকোনো প্ৰশ্নৰ শুদ্ধ উত্তৰ দিয়াটো নিমিষতে সম্ভৱ হৈ পৰিব।
‘বুদ্ধিমত্তা’ (Intelligence)- এই বিষয়টো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-
বিগত বৰ্ষৰ ‘বুদ্ধিমত্তা’ (Intelligence) ৰ ধাৰণা আৰু ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্বসমূহ সম্পৰ্কে আলোকপাত ৰ ৩০ টা CTET প্ৰশ্ন। প্ৰতিটো প্ৰশ্নত উত্তৰ বাছনি কৰক — শুদ্ধ ✅ নে ভুল ❌ তৎক্ষণাৎ ওলাব।
