বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৯ (RTE Act 2009)

খণ্ড ১১

CTET ৰ শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষণ বিজ্ঞান (Child Development and Pedagogy – CDP) খণ্ডটোত সফলতা লাভ কৰিবলৈ হ’লে দেশৰ শৈক্ষিক ইতিহাসৰ কিছু গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটিৰ বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা থকাটো অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰে ভিতৰত অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰতি বছৰে প্ৰশ্ন অহা এটা মূল বিষয় হ’ল ‘বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৯’ চমুকৈ RTE Act 2009। এই আইনখনে ভাৰতীয় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন সাধন কৰাৰ লগতে শিক্ষণ আৰু শিকন প্ৰক্ৰিয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে শিশু-কেন্দ্ৰিক (Child-centered) কৰি তুলিছে। ভৱিষ্যতৰ এজন শিক্ষক হিচাপে এই আইনৰ মূল ধাৰা আৰু নীতিসমূহ জনাটো পৰীক্ষাত নম্বৰ লাভ কৰাৰ উপৰি শ্ৰেণীকোঠাৰ ফলপ্ৰসূ পৰিচালনাৰ বাবে অত্যন্ত জৰুৰী।

প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত আমাৰ জানিবলগীয়া সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশটো হ’ল এই আইনখন ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৮৬তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে ২১-(ক) অনুচ্ছেদৰ অধীনত মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Right) হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই আইনে ৬ ৰ পৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ প্ৰতিগৰাকী শিশুক নিজৰ সমীপৰ বিদ্যালয়ত অবৈতনিক আৰু বাধ্যতামূলক প্ৰাথমিক শিক্ষা লাভ কৰাৰ নিশ্চিত আইনী অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। লক্ষণীয় যে বিশেষভাৱে সক্ষম বা দিব্যাংগ শিশুসকলৰ ক্ষেত্ৰত এই বয়সৰ সীমা ১৮ বছৰলৈকে বৃদ্ধি কৰা হৈছে আৰু এই প্ৰশ্ন পৰীক্ষাত প্ৰায়ে সোধা দেখা যায়। সমগ্ৰ দেশতে ২০১০ চনৰ ১ এপ্ৰিলৰ পৰা কাৰ্যকৰী হোৱা এই আইনখনে শিক্ষাক সৰ্বজনীন কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। ইয়াত স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে যে কোনো শিশুক নামভৰ্তিৰ বাবে বাছনি প্ৰক্ৰিয়া বা পৰীক্ষাত (Screening Process) অৱতীৰ্ণ কৰাব নোৱাৰিব আৰু কোনো ধৰণৰ অতিৰিক্ত মাচুল বা কেপিটেচন ফি ল’ব নোৱাৰিব। ইয়াৰ উপৰিও শিশু এজনক একেটা শ্ৰেণীতে আৱদ্ধ কৰি ৰখা (Detention) বা বিদ্যালয়ৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰাটো এই আইনে সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ কৰিছে, যাৰ ফলত ধাৰাবাহিক আৰু সামগ্ৰিক মূল্যায়ন (Continuous and Comprehensive Evaluation – CCE) পদ্ধতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।

পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু শিক্ষক-ছাত্ৰৰ অনুপাতৰ (Pupil-Teacher Ratio – PTR) নিয়মসমূহ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। RTE আইন অনুসৰি প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত (১ম ৰ পৰা ৫ম শ্ৰেণী) শিক্ষক আৰু ছাত্ৰৰ অনুপাত ৩০:১ হ’ব লাগে আৰু উচ্চ প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত (৬ষ্ঠ ৰ পৰা ৮ম শ্ৰেণী) এই অনুপাত ৩৫:১ হোৱাটো বাঞ্ছনীয়। শ্ৰেণীকোঠাত শিশুৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ বাবে শিক্ষকে সপ্তাহত সৰ্বনিম্ন ৪৫ ঘণ্টা কাম কৰিব লাগে| ইয়াৰ ভিতৰত পাঠদানৰ প্ৰস্তুতিৰ সময়ো অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। লগতে শৈক্ষিক বৰ্ষ এটাত প্ৰাথমিক পৰ্যায়ৰ বাবে অতি কমেও ২০০ কাৰ্যদিন আৰু ৮০০ ঘণ্টা পাঠদান তথা উচ্চ প্ৰাথমিকৰ বাবে ২২০ কাৰ্যদিন আৰু ১০০০ ঘণ্টা পাঠদানৰ নিয়ম ধাৰ্য কৰা হৈছে। এই আইনে বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতি (School Management Committee – SMC) গঠনৰ পোষকতা কৰে, য’ত ৭৫ শতাংশ সদস্যই হ’ব লাগে অভিভাৱক আৰু তাৰে আধাসংখ্যক মহিলা হোৱাটো বাধ্যতামূলক। ইয়াৰ দ্বাৰা শিক্ষা ব্যৱস্থাত সমাজ আৰু পৰিয়ালৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰা হৈছে।

আন এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল এই আইনে সমাজৰ আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা আৰু বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ শিশুসকলৰ বাবে বেচৰকাৰী বা ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিদ্যালয়সমূহতো ২৫ শতাংশ আসন সংৰক্ষণ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিছে। শিক্ষণ পদ্ধতিৰ ক্ষেত্ৰত RTE আইনে শিশুৰ মানসিক আৰু শাৰীৰিক নিৰ্যাতনক (Corporal Punishment) সম্পূৰ্ণৰূপে অপৰাধ বুলি গণ্য কৰে। শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ ভয়মুক্ত, মৰমিয়াল আৰু শিশু-অনুকূল হ’ব লাগে যাতে শিক্ষাৰ্থীৰ অন্তৰ্নিহিত সম্ভাৱনাৰ সৰ্বোচ্চ বিকাশ ঘটিব পাৰে। চৰকাৰী শিক্ষকসকলে ব্যক্তিগত টিউচন কৰাটোও এই আইনৰ অধীনত কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।

RTE Act 2009 আদৰ্শ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শ্ৰেণীকোঠা (Inclusive Classroom) নিৰ্মাণৰ মূল ভেঁটি। CTETৰ প্ৰস্তুতি চলাই থকা শিক্ষাৰ্থীসকলে ইয়াৰ বিভিন্ন ধাৰা বয়সৰ সীমা, শিক্ষক-ছাত্ৰৰ অনুপাত, কাৰ্যদিন আৰু শিশু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষণ পদ্ধতিৰ ধাৰণাবোৰ ভালদৰে আয়ত্ত কৰিলে পৰীক্ষাত সুন্দৰ ফল দেখুৱাব পৰাটো নিশ্চিত। এজন সুদক্ষ শিক্ষক হিচাপে এই আইনৰ প্ৰমূল্যসমূহ বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাই হ’ব শিক্ষাৰ প্ৰকৃত সফলতা।

বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৯- এই বিষয়টো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-