খণ্ড ১২
CTET পৰীক্ষাৰ শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষা বিজ্ঞান (Child Development and Pedagogy – CDP) শাখাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈছে সামাজিকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া (Socialisation Process)। এজন পৰীক্ষাপ্ৰাৰ্থী হিচাপে এই ধাৰণা গভীৰভাৱে বুজি পোৱাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। কিয়নো শ্ৰেণীকক্ষৰ বৈচিত্ৰ্যময় পৰিৱেশত শিশুৰ আচৰণ আৰু বিকাশ পৰিচালনা কৰিবলৈ এই জ্ঞানে বিশেষভাৱে সহায় কৰে। জন্মৰ সময়ত এটি শিশু কেৱল জৈৱিক সত্তা (Biological Being) হিচাপে থাকে, কিন্তু সমাজৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ পিছতহে সামাজিক জীৱলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সমাজৰ নিয়ম-নীতি, মূল্যবোধ, কৃষ্টি-সংস্কৃতি আৰু আদৰ্শসমূহ নিজৰ ভিতৰত আয়ত্ত কৰাৰ এই নিৰৱচ্ছিন্ন প্ৰক্ৰিয়াটোকে সামাজিকীকৰণ বোলা হয়।
পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাবলৈ গ’লে সামাজিকীকৰণৰ বিভিন্ন পৰ্যায় আৰু কাৰকসমূহৰ (Agencies of Socialisation) বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা থকাটো অপৰিহাৰ্য। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয় – প্ৰাথমিক সামাজিকীকৰণ (Primary Socialisation) আৰু গৌণ সামাজিকীকৰণ (Secondary Socialisation)। শিশুৰ জীৱনৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত ঘৰখন আৰু পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ পৰা যি শিক্ষা লাভ কৰে সেয়াই হৈছে প্ৰাথমিক সামাজিকীকৰণ। পৰিয়ালক সামাজিকীকৰণৰ আটাইতকৈ সক্ৰিয় আৰু মুখ্য মাধ্যম বুলি গণ্য কৰা হয়। আনহাতে শিশুটিয়ে যেতিয়া লাহে লাহে ডাঙৰ হৈ ঘৰৰ বাহিৰৰ জগতখনৰ সৈতে সংস্পৰ্শলৈ আহে তেতিয়া গৌণ সামাজিকীকৰণৰ আৰম্ভণি ঘটে। বিদ্যালয়, সমনীয়াৰ দল (Peer Group), ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু গণমাধ্যম (Mass Media) হৈছে গৌণ সামাজিকীকৰণৰ অন্যতম প্ৰধান উদাহৰণ। মন কৰিবলগীয়া যে বিদ্যালয় আৰু সমনীয়াৰ দলে শিশুৰ সামাজিক বিকাশ আৰু আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণত বিশাল ভূমিকা পালন কৰে।
CTET ৰ প্ৰশ্নকাকত বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে সামাজিকীকৰণৰ প্ৰকাৰসমূহৰ লগতে কিছু গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্বৰ ওপৰতো প্ৰশ্ন আহে। যেনে, ছাৰ্লছ কুলীৰ ‘লুকিং গ্লাছ চেল্ফ থিয়ৰী’ (Looking-Glass Self Theory), য’ত সমাজক এখন আইনাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে আৰু শিশুৱে আনৰ দৃষ্টিভংগী অনুসৰি নিজৰ ধাৰণা গঢ়ি তোলে। একেদৰে জৰ্জ হাৰ্বাৰ্ট মিডৰ ‘আই এণ্ড মি’ (I and Me) তত্ত্বটোৱেও সামাজিকীকৰণৰ মনস্তাত্ত্বিক দিশটোক প্ৰতিফলিত কৰে। গতিকে এজন সফল শিক্ষক হ’বলৈ কেৱল সংজ্ঞা জনাটোৱেই পৰ্যাপ্ত নহয়, বৰং শিশুৰ আচৰণ আৰু সমাজৰ ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ এই গভীৰ সম্পৰ্কটোক অনুধাৱন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
সামাজিকীকৰণ কোনো সাময়িক ঘটনা নহয়, ই হৈছে জীৱনজোৰা চলি থকা ধাৰাবাহিক প্ৰক্ৰিয়া। শ্ৰেণীকক্ষৰ পৰিৱেশত যেতিয়া শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীৰ সামাজিকীকৰণৰ মাধ্যমবোৰ সঠিকভাৱে বুজি পাব, তেতিয়াই অন্তৰ্ভুক্তিমূলক (Inclusive) আৰু সুস্থ শিক্ষণ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাটো সম্ভৱ হ’ব। আশা কৰোঁ এই আলোচনাই আপোনালোকৰ CTET পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিক সঠিক দিশ প্ৰদান কৰিব।
সামাজিকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব (Socialisation Process)- এই বিষয়টো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-
বিগত বৰ্ষৰ সামাজিকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব (Socialisation Process) ৰ ৩০ টা CTET প্ৰশ্ন। প্ৰতিটো প্ৰশ্নত উত্তৰ বাছনি কৰক — শুদ্ধ ✅ নে ভুল ❌ তৎক্ষণাৎ ওলাব।
