খণ্ড ০২
শিশুৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অত্যন্ত জটিল আৰু ই বিভিন্ন অন্তৰ্নিহিত তথা বাহ্যিক কাৰকৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হয়। এই কাৰকসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পাৰি-
আভ্যন্তৰীণ কাৰক (Internal Factors) আৰু বাহ্যিক কাৰক (External Factors)|
আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহ (Internal Factors)-
আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহ শিশু এটিৰ শৰীৰ আৰু জন্মগত বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে জড়িত উপাদান। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰকটো হৈছে বংশগতি (Heredity)। মাক-দেউতাকৰ পৰা জিনৰ জৰিয়তে লাভ কৰা শাৰীৰিক গঠন, বুদ্ধিমত্তা আৰু কোনো বিশেষ ৰোগ বা বৈশিষ্ট্যৰ সম্ভাৱনাই শিশুৰ বিকাশৰ গতি নিৰ্ধাৰণ কৰে। দ্বিতীয়তে, জৈৱিক বা শাৰীৰিক কাৰক (Biological/Constitutional Factors) যেনে শিশুটিৰ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঁথনি আৰু অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহৰ (Endocrine Glands) সঠিক ক্ৰিয়া-কলাপ। হ’ৰম’নৰ ক্ষৰণে শিশুৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশত পোনপটীয়া প্ৰভাৱ পেলায়। তৃতীয়তে, বুদ্ধিমত্তা (Intelligence) হৈছে আন এক অন্যতম আভ্যন্তৰীণ কাৰক। উচ্চ বুদ্ধিসম্পন্ন শিশুৱে যিকোনো কথা সহজে শিকিব আৰু পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাব পাৰে| ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ জ্ঞানাত্মক বিকাশ দ্ৰুত হয়। ইয়াৰ উপৰি আৱেগিক সুস্থতা আৰু সামাজিক প্ৰকৃতিয়েও আভ্যন্তৰীণভাৱে বিকাশৰ দিশ সলনি কৰিব পাৰে।
বাহ্যিক কাৰকসমূহ (External Factors)-
বাহ্যিক কাৰকসমূহ হৈছে শিশুটিৰ জন্মৰ পূৰ্বে আৰু জন্মৰ পাছত লাভ কৰা চৌপাশৰ পৰিৱেশৰ উপাদান। প্ৰথমতে, মাতৃগৰ্ভৰ পৰিৱেশ (Environment in the Womb) অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। গৰ্ভাৱস্থাত মাতৃগৰাকীৰ স্বাস্থ্য, লাভ কৰা পুষ্টি, মানসিক অৱস্থা আৰু তেওঁ গ্ৰহণ কৰা ঔষধ আদিয়ে গৰ্ভস্থ শিশুৰ বিকাশত প্ৰভাৱ পেলায়। দ্বিতীয়তে, জন্মোত্তৰ পৰিৱেশ বা জন্মৰ পাছৰ সমাজখন। ইয়াত আটাইতকৈ প্ৰথম স্থান অধিকাৰ কৰে পৰিয়াল আৰু গৃহৰ পৰিৱেশ। পৰিয়ালৰ আৰ্থ-সামাজিক স্থিতি, মাক-দেউতাকৰ মৰম-চেনেহ আৰু শিক্ষাৰ ধৰণে শিশুৰ মনস্তত্ত্ব গঢ়ি তোলে। তৃতীয়তে, পুষ্টি (Nutrition) হৈছে শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য বাহ্যিক উপাদান। উপযুক্ত সুষম আহাৰে শিশুক ৰোগমুক্ত কৰি সঠিক বিকাশত ইন্ধন যোগায়। চতুৰ্থতে, বিদ্যালয়, বন্ধু-বৰ্গ (Peer Group) আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়াৰ সৈতে হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-কলাপে শিশুৰ সামাজিক, ভাষিক আৰু নৈতিক বিকাশ দ্ৰুত গতিত পৰিচালিত কৰে। শেষত, সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ আৰু গণমাধ্যমৰ (Media) প্ৰভাৱেও বৰ্তমান সময়ত শিশুৰ চিন্তাধাৰাক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰা দেখা যায়।
