খণ্ড ৩
কেন্দ্ৰীয় শিক্ষক অৰ্হতা পৰীক্ষা বা চি-টেট (CTET)ৰ শৈক্ষিক বৈতৰণী পাৰ হ’বলৈ হ’লে শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষণ বিজ্ঞান (Child Development and Pedagogy – CDP) শাখাৰ ওপৰত গভীৰ আৰু স্পষ্ট নিয়ন্ত্ৰণ থকাটো অত্যন্ত জৰুৰী। এই শাখাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ভেঁটিস্বৰূপ অধ্যায়সমূহৰ অন্যতম হৈছে ‘বিকাশৰ নীতি আৰু মাত্ৰাসমূহ’ (Principles and Dimensions of Development)। এজন শিক্ষক হিচাপে শ্ৰেণীকোঠাৰ বৈচিত্ৰ্যময় শিশুসকলক বুজি পাবলৈ আৰু পৰীক্ষাত সোধা জটিল, পৰিস্থিতিভিত্তিক প্ৰশ্নসমূহৰ সঠিক উত্তৰ দিবলৈ এই ধাৰণাটো গভীৰভাৱে অনুধাৱন কৰাটো অনিবাৰ্য। এই অধ্যায়টোক অতি সৰল আৰু পৰীক্ষামুখী ৰূপত বুজি উঠিলে পৰীক্ষাৰ্থীসকলে অতি সহজেই সৰ্বাধিক নম্বৰ অৰ্জন কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব।
মানৱ বিকাশ কোনো হঠাত্ ঘটা অলৌকিক ঘটনা নহয়। মানৱ বিকাশ সাৰ্বজনীন আৰু বৈজ্ঞানিক নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ প্ৰধান নীতিটো হৈছে ধাৰাবাহিকতাৰ নীতি। এই নীতি মতে বিকাশ হৈছে মাতৃগৰ্ভৰ পৰা চিতাভস্মলৈকে অবিৰতভাৱে চলি থকা এক চিৰন্তন প্ৰক্ৰিয়া। অৱশ্যে এই চিৰন্তন যাত্ৰাত বিকাশৰ গতি সকলো সময়তে একে নাথাকে, যাক আমি বিকাশৰ হাৰৰ অসমতাৰ নীতি বুলি জানো। উদাহৰণস্বৰূপ, শৈশৱকালত শিশুৰ বিকাশৰ গতি অতি তীব্ৰ হয়, বাল্যকালত ই কিছু মন্থৰ হয় আৰু কৈশোৰ প্ৰাপ্তিৰ লগে লগে এই গতি পুনৰ বৃদ্ধি পায়। একেদৰে প্ৰতিটো শিশুৱে বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত এক পূৰ্বানুমানযোগ্য আৰু বিশ্বজনীন ক্ৰম অনুসৰণ কৰে, যাক বিকাশৰ ক্ৰম বা আৰ্হিৰ নীতি বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হৈছে দিশনিৰ্ণয়কাৰী নীতি, য’ত ‘চেফাল’কাডেল’ (Cephalocaudal Trend/ বা শিৰঃপুচ্ছীয় নীতি অনুসৰি বিকাশ প্ৰথমতে মূৰৰ পৰা আৰম্ভ হৈ তলৰ ভৰিৰ দিশলৈ গতি কৰে আৰু ‘প্ৰক্সিম’ডিষ্টেল’ (Proximodistal Trend) বা সমীপ-দূৰৱৰ্তী নীতি অনুসৰি বিকাশ শৰীৰৰ কেন্দ্ৰীয় অংশৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে বাহ্যিক অংগ বা প্ৰান্তীয় দিশলৈ বিস্তাৰিত হয়। ইয়াৰ উপৰি শিশুৱে সদায় সাধাৰণ সঁহাৰিৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে বিশেষ বা নিৰ্দিষ্ট ক্ৰিয়াৰ দিশলৈ অগ্ৰসৰ হয় আৰু বিকাশৰ গতিপথ কেতিয়াও এডাল সৰলৰেখাৰ দৰে নহৈ সদায় সৰ্পিল বা পকাই পকাই আগবাঢ়ে, য’ত শিশুৱে আগুৱাই যোৱাৰ পাছত নিজৰ দক্ষতাবোৰ সুদৃঢ় কৰিবলৈ অলপ সময় থমকি ৰয়।
বিকাশৰ এই নীতিসমূহৰ সমান্তৰালভাৱে ইয়াৰ বিভিন্ন মাত্ৰা বা ক্ষেত্ৰসমূহ বুজি পোৱাটো সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিকাশৰ প্ৰধান মাত্ৰাসমূহ হৈছে শাৰীৰিক, জ্ঞানাত্মক বা বৌদ্ধিক, সামাজিক, আৱেগিক আৰু ভাষিক বিকাশ। শাৰীৰিক বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত Gross Motor Skills, যেনে দৌৰা বা জপিওৱা আৰু Fine Motor Skills, যেনে লিখা বা চিলাই কৰাৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত চি-টেট পৰীক্ষাত সঘনাই প্ৰশ্ন আহে। আনহাতে জ্ঞানাত্মক বিকাশে শিশুৰ চিন্তা, কল্পনা, যুক্তি আৰু সমস্যা সমাধানৰ মানসিক ক্ষমতাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সামাজিক আৰু আৱেগিক বিকাশে শিশুক সমাজৰ নীতি-নিয়ম শিকাত আৰু নিজৰ অনুভূতিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰে। পৰীক্ষাৰ্থীসকলে সদায় মনত ৰখা উচিত যে বিকাশৰ এই আটাইবোৰ মাত্ৰা পৰস্পৰৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে সাঙোৰ খাই থাকে আৰু এটা মাত্ৰাৰ বিকাশে আনটো মাত্ৰাক পোনপটীয়াভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।
শিশুৰ বিকাশৰ নীতি আৰু মাত্ৰাসমূহৰ সম্যক জ্ঞানে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক চি-টেট পৰীক্ষাত ধাৰণাগত স্পষ্টতা প্ৰদান কৰাৰ উপৰি ভৱিষ্যতৰ এগৰাকী সফল আৰু সংবেদনশীল শিক্ষক হিচাপে গঢ়ি তোলাতো সহায় কৰে। যেতিয়া আপুনি শিশুৰ প্ৰতিটো খোজৰ অন্তৰালত থকা মনস্তাত্ত্বিক বিজ্ঞানক বুজি পাব তেতিয়া শ্ৰেণীকোঠাৰ যিকোনো কঠিন প্ৰত্যাহ্বান নেওচি শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াটোক আনন্দদায়ক কৰি তুলিব পাৰিব। এই সুদৃঢ় প্ৰস্তুতিয়েই আপোনাক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ এই পৰীক্ষাত নিশ্চিত সফলতা প্ৰদান কৰিব।
বিকাশৰ নীতি আৰু মাত্ৰাসমূহৰ ধাৰণাটো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়টোৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ২০ টা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-
