অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা (Inclusive Education)

কেন্দ্ৰীয় শিক্ষক অৰ্হতা পৰীক্ষা বা চি-টেট (CTET)ৰ শিশু বিকাশ আৰু শিক্ষণ বিজ্ঞান (Child Development and Pedagogy- CDP) শাখাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ, সমাজমুখী আৰু সঘনাই সোধা অধ্যায়সমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ‘অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা’ (Inclusive Education)। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি (NEP) আৰু শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (RTE Act)ৰ বিশেষ নিৰ্দেশনা অনুসৰি বৰ্তমান সময়ত এই বিষয়টোৰ পৰা চি-টেট পৰীক্ষাত প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৫ৰ পৰা ৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন অহা দেখা যায়। পৰীক্ষাত বহুপ্ৰত্যাশিত নম্বৰ অৰ্জন কৰাৰ উপৰি সমতাভিত্তিক আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ শ্ৰেণীকোঠা সফলভাৱে পৰিচালনা কৰিবলৈ এজন ভৱিষ্যতৰ শিক্ষকৰ বাবে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষাৰ গভীৰ অৰ্থ বুজি উঠাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

সাধাৰণ অৰ্থত অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা মানে হৈছে এনেধৰণৰ শৈক্ষিক ব্যৱস্থা য’ত ধৰ্ম, বৰ্ণ, জাতি, লিংগ, আৰ্থ-সামাজিক স্থিতি বা কোনো ধৰণৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক অক্ষমতাক গুৰুত্ব প্ৰদান নকৰি প্ৰতিটো শিশুকে একেখন বিদ্যালয়ৰ একেটা শ্ৰেণীকোঠাতে সমানে শিক্ষা গ্ৰহণৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াক চি-টেটৰ মনস্তাত্ত্বিক পৰিভাষাত ‘বৈচিত্ৰ্যৰ উদ্‌যাপন’ (Celebration of Diversity) বুলি কোৱা হয়। এই শিক্ষাব্যৱস্থাই স্পষ্টকৈ কয় যে শিশুৰ প্ৰকৃতি বা অক্ষমতা অনুসৰি বিদ্যালয় সলনি কৰিব নোৱাৰি। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে শিশুৰ প্ৰয়োজন অনুসৰিহে সমগ্ৰ শিক্ষাদান পদ্ধতি, পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষকৰ শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া সলনি কৰিব লাগিব। পৰীক্ষাত প্ৰায়ে এনে পৰিস্থিতিভিত্তিক প্ৰশ্ন আহে য’ত সোধা হয় যে শিক্ষকে বিশেষভাৱে সক্ষম শিশু এজনক কেনে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। ইয়াৰ পোনপটীয়া উত্তৰটো হ’ল যে শিক্ষা ব্যৱস্থাটোক শিশুৰ অনুকূলে নমনীয় (Flexible) কৰি তুলিব লাগিব যাতে কোনো শিশুৱে নিজকে শ্ৰেণীকোঠাত অৱহেলিত অনুভৱ নকৰে।

এই ধাৰণাটোক অধিক গভীৰভাৱে বুজিবলৈ হ’লে ইয়াক পৃথকীকৰণ (Segregation) আৰু একত্ৰীকৰণ (Integration) শিক্ষাৰ সৈতে তুলনা কৰিব লাগিব। এয়া চি-টেট পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। পূৰ্বতে বিশেষভাৱে সক্ষম শিশুক বিশেষ বিদ্যালয়লৈ পঠিয়াই সমাজৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হৈছিল, যাক পৃথকীকৰণ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ পাছত একত্ৰীকৰণ শিক্ষাৰ সূচনা হয়। একত্ৰীকৰণ শিক্ষা ব্যৱস্থাত বিশেষ শিশুক সাধাৰণ বিদ্যালয়ত নামভৰ্তিৰ সুযোগ দিয়া হৈছিল যদিও বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনি বা পাঠ্যক্ৰমত কোনো নমনীয়তা নাছিল। আনহাতে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা হৈছে আধুনিক মানৱাধিকাৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগী। ই কেৱল নামভৰ্তিতে সীমাবদ্ধ নাথাকি প্ৰতিটো শিশুৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ আৰু সৰ্বাঙ্গীন বিকাশ নিশ্চিত কৰে। ইয়াত শিক্ষকসকলে পাঠদানৰ সময়ত ‘শৈক্ষিক পাৰ্থক্য’ (Differentiated Instruction) নীতি প্ৰয়োগ কৰাটো প্ৰয়োজনীয়। অৰ্থাৎ এটা শ্ৰেণীকোঠাত থকা প্ৰতিভাৱান শিশু, সাধাৰণ শিশু আৰু ধীৰ গতিৰ শিক্ষাৰ্থী সকলোৰে সামৰ্থ্য অনুসৰি সুকীয়া শিক্ষণ কৌশল ব্যৱহাৰ কৰাটো শিক্ষকৰ মূল কৰ্তব্য।

চি-টেটৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল এই অধ্যায়ৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন শিক্ষণ অক্ষমতাসমূহ (Learning Disabilities) চিনাক্ত কৰা। পৰীক্ষাত লিখাৰ সমস্যা অৰ্থাৎ ডিচগ্ৰাফীয়া (Dysgraphia), পঢ়াৰ সমস্যা বা ডিচলেক্সীয়া (Dyslexia), গণনাৰ সমস্যা বা ডিচক্যালকুলীয়া (Dyscalculia) আৰু মনোযোগৰ অভাৱ ঘটা সমস্যা (ADHD-Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) আদিৰ পৰা প্ৰায়েই প্ৰত্যক্ষ প্ৰশ্ন আহে। অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষাই এই অক্ষমতাসমূহক শিশুৰ দুৰ্বলতা হিচাপে চোৱাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ বিশেষ প্ৰয়োজন বুলি গণ্য কৰে আৰু শিক্ষকক সহানুভূতিশীল তথা সহায়কাৰী আহিলা ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে। সামগ্ৰিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা কেৱল এক গভীৰ দৰ্শন যিয়ে শ্ৰেণীকোঠাক এখন ক্ষুদ্ৰ সমাজ হিচাপে গঢ়ি তোলে। এজন সপোনপ্ৰয়াসী শিক্ষক হিচাপে এই ধাৰণাক বাস্তৱত প্ৰয়োগ কৰিব পাৰিলেহে শিক্ষাৰ প্ৰকৃত লক্ষ্যত উপনীত হ’ব পৰা যাব আৰু চি-টেট পৰীক্ষাতো ১০০ শতাংশ শুদ্ধ উত্তৰ দি সফলতা অৰ্জন কৰাটো অতি সহজ হৈ পৰিব।

অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা (Inclusive Education) ৰ ধাৰণা অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়টোৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব-