ভাৰতৰ জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী

খণ্ড ২৩

CTET পৰীক্ষাত সমাজ বিজ্ঞান আৰু পৰিৱেশ অধ্যয়ন পাঠ্যক্ৰমত ভাৰতৰ ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্যৰ ধাৰণাটোৱে বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় পাঠ্যক্ৰম ৰূপৰেখা (NCF) আৰু গঠনবাদী শিক্ষণ তত্ত্বৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে ভূগোলৰ মৌলিক বিষয়বস্তুসমূহ সংযোগ কৰাটো এগৰাকী সম্ভাৱ্য শিক্ষকৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান, ভূ-প্ৰকৃতি, বতৰ আৰু জলবায়ুৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কই সৃষ্টি কৰা প্ৰাকৃতিক বৈচিত্ৰ্যই আমাৰ জৈৱ-পৰিৱেশক অনন্য মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে। এই পাঠ্যই পৰীক্ষাৰ্থীসকলক তথ্যভিত্তিক জ্ঞানৰ উপৰি পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ মূল্যবোধ গঠনতো সহায় কৰে।

ভাৰতৰ জলবায়ুক মূলতঃ মৌচুমী জলবায়ু হিচাপে আখ্যা দিয়া হয়। আৰবী শব্দ ‘মৌচিম’ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা মৌচুমী শব্দটোৱে ঋতুভিত্তিক বতাহৰ দিশ পৰিৱৰ্তনক বুজায়। দেশখনৰ বিশাল ভৌগোলিক বিস্তাৰৰ বাবে ইয়াত স্থানভেদে উত্তাপ আৰু বৰষুণৰ ব্যাপক তাৰতম্য দেখা যায়। দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহে কঢ়িয়াই অনা জলীয় বাষ্পৰ ফলত জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে দেশৰ অধিকাংশ অঞ্চলত বাৰিষা কাল অনুভূত হয়। আনহাতে অক্টোবৰ আৰু নৱেম্বৰ মাহত মৌচুমী বতাহ উভতি যোৱাৰ সময়ছোৱাত উপকূলীয় তামিলনাডু আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত হয়। কোনো এখন ঠাইৰ জলবায়ু নিৰ্ণয়ত তাৰ অক্ষাংশীয় অৱস্থান, সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতা, সাগৰৰ পৰা দূৰত্ব আৰু ভূ-প্ৰাকৃতিক গঠনৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। মেঘালয়ৰ মৌচিনৰামত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক বৰষুণ হোৱাৰ বিপৰীতে ৰাজস্থানৰ মৰুভূমিত অত্যন্ত কম বৃষ্টিপাত হোৱাৰ অন্তৰালত এই ভৌগোলিক কাৰকসমূহে ক্ৰিয়া কৰে।

জলবায়ু আৰু বৰষুণৰ বিতৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভাৰতৰ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদক প্ৰধানকৈ পাঁচটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে। প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত হোৱা পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাৰ পশ্চিম ঢাল আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ৰাজ্যসমূহত চিৰসেউজ অৰণ্য দেখা যায়, য’ত মেহগনি, আবলুছ আৰু ৰ’জউডৰ দৰে ওখ আৰু ডাঠ গছ পোৱা যায়। ভাৰতৰ সৰ্বাধিক অঞ্চল জুৰি বিস্তৃত হৈ থকা পৰ্ণপাতী বা মৌচুমীয়া অৰণ্যসমূহত শাল, চেগুন আৰু চন্দন গছ প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়। কম বৰষুণ হোৱা শুষ্ক অঞ্চলসমূহত কেকটাছ আৰু খেজুৰৰ দৰে কাঁইটীয়া জোপোহা উদ্ভিদ দেখা যায়। আনহাতে হিমালয়ৰ উচ্চতাত পাইন, দেৱদাৰু আৰু চিৰৰ দৰে শংকু আকৃতিৰ পৰ্বতীয়া উদ্ভিদ পোৱা যায়। সাগৰৰ উপকূলীয় লুণীয়া পানীত প্ৰাচুৰ্যৰে ভৰা মেনগ্ৰ’ভ বা দলনি অৰণ্য গঢ়ি উঠিছে, যাৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হৈছে গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ ব-দ্বীপৰ সুন্দৰবন।

প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদৰ বৈচিত্ৰ্যৰ বাবেই ভাৰতবৰ্ষ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ বন্যপ্ৰাণীৰ সুৰক্ষিত বাসস্থান। আমাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পশু বাঘ দেশৰ বিভিন্ন সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বিস্তৃত হৈ থকাৰ বিপৰীতে গুজৰাটৰ গিৰ অৰণ্য হৈছে এছিয়াটিক সিংহৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান। অসমৰ কাজিৰঙা আৰু মানাহৰ দৰে আৰ্দ্ৰভূমিত এশিঙীয়া গঁড় আৰু হাতী দেখা যায়। মৰুভূমিৰ জাহাজৰূপে পৰিচিত উট আৰু বনৰীয়া গাধ ক্ৰমে থৰ মৰুভূমি আৰু কচ্ছৰ ৰণত পোৱা যায়। হিমালয়ৰ উচ্চ আৰু শীতল অঞ্চলসমূহত স্ন’-লেপাৰ্ড, বনৰীয়া ছাগলী আৰু য়াক পোৱা যায়। জীৱবৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে চৰকাৰে বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, অভয়াৰণ্য আৰু জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল স্থাপন কৰিছে আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত পৰিৱেশ সংবেদনশীলতা গঢ়ি তোলাটো বৰ্তমান শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্যতম মুখ্য উদ্দেশ্য।

জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ মাজৰ এই আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতাই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। CTET পৰীক্ষাৰ্থীসকলে এই ভৌগোলিক ধাৰণাসমূহ কেৱল মুখস্থ বিদ্যাৰ জৰিয়তে গ্ৰহণ নকৰি ধাৰণাগত স্পষ্টতা, কাৰণ-ফলাফল বিশ্লেষণ আৰু শিক্ষণ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিকোণেৰে অধ্যয়ন কৰিলে পৰীক্ষাত সফলতা লাভ কৰাটো নিশ্চিত হৈ পৰিব।

ভাৰতৰ জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী- এই বিষয়টো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব।