ভাৰতৰ শিক্ষাৰ পৰিৱেশ ৰূপান্তৰ

ইউজিচি (UGC) গাইডলাইনৰ জৰিয়তে উচ্চ শিক্ষাত অন্তৰ্ভুক্তি আৰু বিশ্বব্যাপী উচ্চ শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰ হোৱাৰ অভিযান

ড° অন্নপূৰ্ণা বৰুৱা
সহযোগী অধ্যাপক, শিক্ষাবিদ, ভূ-বিজ্ঞানী আৰু সমাজ উদ্যোগী
+91 91058 30995

হাৰ্বাৰ্ট স্পেন্সাৰৰ উদ্ধৃতি- “শিক্ষাৰ মহান লক্ষ্য কেৱল জ্ঞান নহয়, কাৰ্য”, এই উদ্ধৃতিৰ শিক্ষা আৰু বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাসংগিকতা আছে। এইটোৱে ধাৰণা দিয়ে যে শিক্ষাৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য কেৱল জ্ঞান সংগ্ৰহৰ বাহিৰত। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, শিক্ষা হৈছে ব্যক্তিসকলক কাম কৰিবলৈ, তেওঁলোকে শিকা কথাবোৰ প্ৰয়োগ কৰিবলৈ আৰু পৃথিৱীত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাবলৈ ক্ষমতা প্ৰদান কৰাৰ এক উপায়। শিক্ষা হৈছে এক যাত্ৰা যি ব্যক্তিজনৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰতিভা উন্মোচন কৰাত সহায় কৰে, আৰু সামাজিক সংহতিৰ বাবে এক শক্তিশালী অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে। ই মূল্যবোধ প্ৰদান কৰে যি বিভিন্ন পৃষ্ঠভূমিৰ লোকসকলৰ মাজত সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলে। অইচিডি ফিউচাৰ অফ এডুকেশ্বন এণ্ড স্কিলচ (ICD Fuure of education and skills) ২০৩০ প্ৰকল্পটোৱে জ্ঞান, দক্ষতা, মনোভাৱ আৰু মূল্যবোধৰ দৰে দক্ষতা চিনাক্ত কৰে যিবোৰ আজিৰ শিক্ষাৰ্থীসকলে ভৱিষ্যতৰ পৃথিৱী গঢ়ি তোলাৰ বাবে বিকশিত কৰিব লাগে।ভাৰতে বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ উচ্চ শিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠানৰ নেটৱৰ্ক হিচাপে প্ৰতিফলিত হৈছে, ২০২৫ চনলৈ শিক্ষা খণ্ডৰ মুঠ মূল্য ২২৫ বিলিয়ন ডলাৰ হ’ব বুলি অনুমান কৰা হৈছে, আনহাতে ২০৩১ চনৰ ভিতৰত এড-টেক (Ed-tech) বজাৰ প্ৰায় ৩০ বিলিয়ন ডলাৰ ত উপনীত হ’ব বুলি আশা কৰা হৈছে। সাত বছৰৰ (২০১২-১৩ ৰ পৰা ২০১৯-২০) বিস্তৃত উচ্চশিক্ষাৰ সৰ্বভাৰতীয় জৰীপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত অধ্যয়ন কৰি থকা বিদেশী শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা ৩৪,৭৭৪ ৰ পৰা ৪৯,৩৪৮ লৈ বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৯-২০ বৰ্ষত (মহামাৰী-পূৰ্ব তথ্য), জন বিদেশী শিক্ষাৰ্থীয়ে স্নাতক প্ৰযুক্তি কাৰ্যসূচীত নামভৰ্তি কৰিছিল, তাৰ পিছত বিজ্ঞানৰ স্নাতকত ৯,৫০৩জন আৰু ব্যৱসায় প্ৰশাসনৰ স্নাতকত ৩,২৯০ জন। আনহাতে ৫ লাখৰো অধিক ভাৰতীয় শিক্ষাৰ্থী উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিবলৈ বিদেশলৈ গৈছিল I ভাৰতৰ বেছিভাগ আন্তৰ্জাতিক শিক্ষাৰ্থী বাংলাদেশ, আফগানিস্তান, শ্ৰীলংকা, তাঞ্জানিয়া আৰু চুদানৰ দৰে দেশৰ পৰা আহিছে। সেইবাবে অধিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষাৰ্থী, ট্ৰেইনাৰক আকৰ্ষিত কৰিবলৈ দেশখনে নীতিবোৰ সংশোধন কৰিব লাগিব।

বিশ্বায়নৰ বৰ্ধিত গতিৰ সৈতে, আমি নিশ্চিত কৰা উচিত যে সমাজৰ সকলোৱে একেসেৱা আৰু সুযোগৰ সমান প্ৰৱেশাধিকাৰ লাভ কৰিছে। আজিৰ শিক্ষা প্ৰণালী লক্ষ্য হৈছে বিশেষ প্ৰয়োজনীয়তা থকা শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁলোকৰ সক্ষম সহকৰ্মীসকলৰ দৰে একে শিক্ষা দিয়া আৰু একে কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া । শিক্ষা হৈছে বিশেষ প্ৰয়োজনীয়তা থকা শিক্ষাৰ্থীসকলক শক্তিশালী কৰাৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী উপায়। বৰ্তমানে, শিক্ষকসকলে বিশেষ প্ৰয়োজনীয়তা থকা শিক্ষাৰ্থীসকলক পৃথক শ্ৰেণীকোঠাত পৃথক নকৰাকৈ তেওঁলোকৰ জ্ঞান আৰু প্ৰতিভা প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ কেনেদৰে অনুমতি দিব লাগে তাৰ উপায় বিচাৰি উলিয়াইছে, আৰু প্ৰযুক্তিয়ে এইটো সম্ভৱ কৰি তুলিছে। উন্নত প্ৰযুক্তিক শিক্ষা প্ৰণালীৰ সৈতে একত্ৰিত কৰিব পাৰি যাতে বিকলাঙ্গসকল পিছ পৰি নাথাকে। শেহতীয়া প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতিয়ে উচ্চ শিক্ষাত বিকলাঙ্গ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে যথেষ্ট উন্নত সুবিধা লাভ কৰিছে। কিছুমান উল্লেখযোগ্য বিকাশৰ ভিতৰত আছে: এআই-চালিত সেৱা (AI controlled services), ভাৰ্চুৱেল ৰিয়েলিটি (virtual reality) আৰু অগমেন্টেড ৰিয়েলিটি (এআৰ), 3ডি (3D) প্ৰিণ্টিং প্ৰযুক্তি, পৰিধানযোগ্য সংবেদনশীল ডিভাইচ, সুলভ শিক্ষণ ব্যৱস্থাপনা প্ৰণালী (এলএমএছ), অনলাইন সহযোগিতা আৰু যোগাযোগ সঁজুলি, জেশ্চাৰ (gesture) আৰু ভইচ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰযুক্তি, অধিক সঠিক আৰু স্বয়ংক্ৰিয় কেপশ্বনিং সেৱা, আৰু বহুতো। যোৱা দুবছৰত, ভাৰতৰ দক্ষতাৰ দৃশ্যপটত উল্লেখযোগ্য উন্নতি দেখা গৈছে। শেহতীয়া প্ৰতিবেদনবোৰে দক্ষতা বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে, বিশেষকৈ বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক, কলা, আৰু গণিতৰ ক্ষেত্ৰত, লগতে জীৱন দক্ষতাৰ ওপৰত। যিহেতু ভাৰতে ৫ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰৰ অৰ্থনীতি প্ৰাপ্ত কৰাৰ ওপৰত দৃষ্টি ৰাখিছে, আমাৰ দক্ষতা বিকাশৰ প্ৰচেষ্টাক বিশ্বব্যাপী কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ডিজিটেল প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত উন্নতিৰ ফলত বিশ্বব্যাপী গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ডিজিটেল পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজনীয়তা বৃদ্ধি পাইছে।মাননীয় প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীআৰু তেওঁৰ ‘এক ভাৰত শ্ৰেষ্ঠ ভাৰত’ উদ্যোগৰ দূৰদৰ্শী নেতৃত্বত এক উল্লেখযোগ্য প্ৰচেষ্টা চলি আছে। এই পদক্ষেপে ভাৰতৰ ১০০ টা পৰ্যটন স্থল চিনাক্ত কৰিব বিচাৰে য’ত শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে শিক্ষাৰ্থীসকলক ইতিহাস, বৈজ্ঞানিক অৱদান, পৰম্পৰা, থলুৱা সাহিত্য আৰু এই স্থানবোৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত জ্ঞান অন্বেষণ কৰিবলৈ প্ৰেৰণ কৰিব। এই পদক্ষেপৰ উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীসকলক সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক আৰু প্ৰাকৃতিক ঐতিহ্যৰ সৈতে পৰিচিত কৰা।

ভাৰতৰ নতুন ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি হৈছে দেশখনক এক বিশ্বব্যাপী জ্ঞানকেন্দ্ৰ হিচাপে স্থান দিয়াৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ। এই উচ্চাভিলাষী নীতিচাৰিটা স্তম্ভৰ ওপৰত গঠন কৰা হৈছে: প্ৰৱেশাধিকাৰ, নিৰপেক্ষতা, মানদণ্ড আৰু দায়বদ্ধতা। এই নীতিৰ লক্ষ্য হৈছে দেশৰ প্ৰতিটো কোণলৈ শৈক্ষিক সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত কৰা। সকলোৰে বাবে গুণগত শিক্ষাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ নিশ্চিত কৰি, ই ব্যৱধানবোৰ দূৰ কৰিব বিচাৰে আৰু প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে সমান সুযোগ প্ৰদান কৰিব বিচাৰে, তেওঁলোকৰ পৃষ্ঠভূমি বা অৱস্থান নিৰ্বিশেষে। সকলো পৰ্যায়ৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে বিভিন্ন বৃত্তি ঘোষণা, শেহতীয়া আপডেট আৰু তথ্য ভাৰত চৰকাৰৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰীয় বৃত্তি পৰ্টেলত (https://scholarships.gov.in/) উপলব্ধ। নিৰ্দেশনা মূলক নীতিসমূহ ভাৰতৰ সংবিধানত ৰাজ্যিক নীতি আৰু ব্যক্তিৰ অধিকাৰ বিকলাঙ্গতা আইনত প্ৰতিবন্ধী ব্যক্তিসকলৰ বাবে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যৰ ভূমিকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। সংবিধানৰ চতুৰ্থ খণ্ডৰ অনুচ্ছেদ ৪১ (নিৰ্দেশনা) ৰাজ্যিক নীতিয়ে ৰাজ্যখনক তেওঁলোকৰ কাম, শিক্ষা, বৃদ্ধ বয়স, ৰোগ আদি সুৰক্ষিত কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সমতা নীতিৰ এটা মৌলিক নীতি। ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত আছে লিংগ, আৰ্থ-সামাজিক স্থিতি, আৰু আঞ্চলিক ভাৰসাম্যহীনতাৰ সমস্যাবোৰৰ সমাধান। নীতিটোৱে সকলো স্তৰত শিক্ষাৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। ই শিকা, সমালোচনামূলক চিন্তাধাৰা, সমস্যা সমাধান আৰু সৃজনশীলতাৰ প্ৰতি এক বহুমুখী দৃষ্টিভংগীক উৎসাহিত কৰিছে। বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগে (UGC) নতুন খচৰা নিৰ্দেশনা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে য’ত স্নাতক শিক্ষাৰ্থীসকলে বাধ্যতামূলক ইন্টাৰ্ণশ্বিপ কৰিব লাগিব। এই পদক্ষেপৰ উদ্দেশ্য হৈছে গৱেষণা আৰু ইণ্টাৰ্নশ্বিপ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলক ঔদ্যোগিক অভিজ্ঞতাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা।

অন্যান্য চৰকাৰী পদক্ষেপবোৰৰ ভিতৰত আছে:
বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগ (ইউজিচি) নিয়মাৱলীৰ অধীনত ভাৰতীয় আৰু বিদেশী বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ মাজত সহযোগিতাৰ জৰিয়তে টুইনিং, যুটীয়া আৰু দ্বৈত ডিগ্ৰী কাৰ্যসূচী। শেহতীয়াকৈ, ইউজিচিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয়সমূহক ভাৰতীয় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু মানদণ্ড বৃদ্ধিৰ বাবে ভাৰতত তেওঁলোকৰ চৌহদ স্থাপন কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছে। কিন্তু গ্ৰাম্য শিক্ষাৰ উন্নতিৰ বাবে ভাৰতৰ চলিত প্ৰচেষ্টাস্বত্বেও, গ্ৰাম্য শিক্ষাৰ্থীসকলক মানদণ্ডৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰাত এতিয়াও বহুতো প্ৰত্যাহ্বান অব্যাহত আছে। অপৰ্যাপ্ত আন্তঃগাঁথনি, যোগ্য শিক্ষকৰ অভাৱ, ভাষাৰ বাধা, অৰ্থনৈতিক দুৰ্দশা, আৰু লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ দৰে বিষয়বোৰে গ্ৰাম্য শিক্ষাৰ প্ৰগতিত বাধা প্ৰদান কৰি আহিছে। গ্ৰাম্য ভাৰতে মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৬৫% প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ সৈতে, প্ৰায় ৮৮০ নিযুত লোকে এই প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে। ২০২১ চনলৈকে গ্ৰাম্য ভাৰতত সাক্ষৰতাৰ হাৰ হৈছে প্ৰায় ৭৩.৫%, পুৰুষৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮১% আৰু মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৬৫%। যিহেতু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিয়ে দেশৰ জিডিপিত (২৫-৩০%) গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়ায়, এই ক্ষেত্ৰবোৰত সাক্ষৰতা উন্নত কৰাটো ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

ভাৰতৰ গ্ৰাম্য শিক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিব পৰা পাঁচটা উপায় হ’ল- বিনামূলীয়া শিক্ষা বৃদ্ধি কৰা, অধিক শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰা, বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনিৰ ওপৰত ব্যাপকভাৱে কাম কৰা, উদ্ভাৱনীমূলক পাঠদান পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা, গ্ৰাম্য প্ৰযুক্তি আৰু কম্পিউটাৰ সাক্ষৰতাক প্ৰসাৰ কৰা I গ্ৰাম্য শিক্ষা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে, নীতি বিকাশ, নিৰীক্ষণ আৰু মূল্যাঙ্কন, গৱেষণা আৰু উদ্ভাৱন, প্ৰযুক্তি একত্ৰীকৰণ, আৰু পৰামৰ্শমূলক পদক্ষেপবোৰ সামৰি এক বহুমুখী দৃষ্টিভংগীপ্ৰয়োজন। আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ দূৰ কৰিবলৈ, শিক্ষক নিযুক্তি বৃদ্ধি কৰিবলৈ, আৰু গ্ৰাম্য বিদ্যালয়বোৰত সামগ্ৰিক শৈক্ষিক মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ বাবে পৰ্যাপ্ত বাজেট আৱণ্টন গুৰুত্বপূৰ্ণ। উদ্ভাৱন বৃদ্ধি কৰিবলৈ আৰু গ্ৰাম্য শিক্ষাৰ সন্মুখীন হোৱা অনন্য প্ৰত্যাহ্বানবোৰ অতিক্ৰম কৰিবলৈ, শিক্ষানুষ্ঠান, গৱেষক, চৰকাৰী সংস্থা, ব্যক্তিগত সংগঠন আৰু নাগৰিক সমাজৰ মাজত সহযোগিতা অপৰিহাৰ্য।