খণ্ড ১৯
Child Development and Pedagogy – CDP ৰ বিষয়টোত CTET পৰীক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে পিয়াঁজেৰ বৌদ্ধিক বিকাশৰ তত্ত্ব হৈছে অন্যতম অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। চুইজাৰলেণ্ডৰ বিখ্যাত মনোবিজ্ঞানী জাঁ পিয়াঁজে (Jean Piaget) শিশুক এজন সক্ৰিয় জ্ঞান নিৰ্মাতা (Active Constructivist) বা “ক্ষুদ্ৰ বিজ্ঞানী” (Little Scientist) বুলি অভিহিত কৰিছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে শিশুৱে কেৱল নিষ্ক্ৰিয়ভাৱে পৰিৱেশৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ নকৰে, বৰং নিজৰ অভিজ্ঞতা আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে জ্ঞানৰ সৃষ্টি কৰে।
পিয়াঁজেৰ এই তত্ত্বটো বুজিবলৈ কিছুমান মৌলিক শিক্ষাগত ধাৰণা (Key Concepts) জনাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়, এইসমূহ পৰীক্ষাত বাৰে বাৰে প্ৰশ্ন হিচাপে সোধা হয়। তাৰে ভিতৰত প্ৰথমটো হৈছে ‘স্কিমা’ (Schema)। স্কিমা হৈছে মনৰ ভিতৰত সংৰক্ষিত তথ্য বা ধাৰণাৰ এক গঠন প্ৰণালী যিয়ে শিশুক পৰিৱেশ উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে। যেতিয়া শিশুৱে নতুন তথ্য পুৰণি স্কিমাৰ সৈতে মিলাই লয় তাক ‘আত্মীকৰণ’ (Assimilation) বোলা হয়। আনহাতে নতুন তথ্যৰ সংঘাতৰ বাবে যেতিয়া পুৰণি স্কিমা সলনি কৰিবলগীয়া হয় বা নতুন স্কিমা তৈয়াৰ কৰিবলগীয়া হয় তাক ‘সংযোজন’ বা ‘সমযোজন’ (Accommodation) বোলা হয়। এই দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে যেতিয়া মানসিক ভাৰসাম্য লাভ কৰা হয় তাক ‘ভাৰসাম্য ৰক্ষা’ (Equilibration) বুলি জনা যায়।
পিয়াঁজে শিশুৰ বৌদ্ধিক বিকাশক বয়সৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চাৰিটা মুখ্য পৰ্যায়ত ভাগ কৰিছে। প্ৰথম পৰ্যায়টো হৈছে সংবেদন-চালকীয় পৰ্যায় (Sensorimotor Stage)| এই পৰ্যায় জন্মৰ পৰা ২ বছৰ বয়সলৈকে বিস্তৃত। এই পৰ্যায়ত শিশুৱে নিজৰ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় (Senses) আৰু শৰীৰৰ সঞ্চালনৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ অনুভৱ কৰে। এই পৰ্যায়ৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সফলতা হৈছে ‘বস্তুৰ স্থায়িত্ব’ (Object Permanence) ৰ ধাৰণা গঢ়ি উঠা, অৰ্থাৎ চকুৰ আঁতৰত থাকিলেও যে বস্তুটোৰ অস্তিত্ব থাকে শিশুৱে তাৰ উমান পায়।
দ্বিতীয় পৰ্যায়টো হৈছে প্ৰাক্-কাৰ্যকৰী পৰ্যায় (Pre-operational Stage)| এই পৰ্যায় ২ ৰ পৰা ৭ বছৰ বয়সলৈকে থাকে। এই সময়ছোৱাত শিশুৰ ভাষা আৰু প্ৰতীকী চিন্তাৰ (Symbolic Thought) বিকাশ ঘটে। কিন্তু এই পৰ্যায়ত শিশুৰ চিন্তাধাৰাত ‘অহং কেন্দ্ৰিকতা’ (Egocentrism) দেখা যায়, য’ত শিশুৱে ভাবি লয় যে সকলোৱে তেওঁৰ দৰেই চিন্তা কৰে। লগতে ‘কেন্দ্ৰীকৰণ’ (Centration) আৰু সংৰক্ষণ ক্ষমতাৰ অভাৱ (Lack of Conservation) এই পৰ্যায়ৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য। উদাহৰণস্বৰূপে, ওখ আৰু বহল পাত্ৰত সমান পৰিমাণৰ পানী থাকিলেও শিশুৱে ওখ পাত্ৰটোত বেছি পানী থকা বুলি ভাবে।
তৃতীয় পৰ্যায়টো হৈছে মূৰ্ত-কাৰ্যকৰী পৰ্যায় (Concrete Operational Stage)| এই পৰ্যায় ৭ ৰ পৰা ১১ বছৰ বয়সলৈকে বিস্তৃত। এই পৰ্যায়ত শিশুৱে মূৰ্ত বা বাস্তৱ বস্তুৰ ওপৰত যুক্তিপূৰ্ণভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই সময়ত সংৰক্ষণ ক্ষমতা (Conservation), বিপৰীতমুখী চিন্তা (Reversibility) আৰু শ্ৰেণীবিভাজন (Classification) আদিৰ ধাৰণা গঢ়ি উঠে। উদাহৰণস্বৰূপে, ওখ গ্লাছ এটাৰ পৰা একেখিনি পানী বহল বাটি এটালৈ ঢালিলেও যে পানীৰ পৰিমাণ একেই থাকে সেয়া শিশুৱে বুজি পায়।
অন্তিম বা চতুৰ্থ পৰ্যায়টো হৈছে আনুষ্ঠানিক-কাৰ্যকৰী পৰ্যায় (Formal Operational Stage)| এই পৰ্যায় ১১ বছৰ আৰু তাৰ উৰ্ধৰ বয়সৰ বাবে প্ৰযোজ্য। এই পৰ্যায়ত কিশোৰ-কিশোৰীসকলৰ অমূৰ্ত চিন্তা (Abstract Thinking) আৰু প্ৰকল্পমূলক-নিগমনাত্মক যুক্তি (Hypothetico-Deductive Reasoning) ৰ বিকাশ ঘটে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে বাস্তৱত দেখা নোপোৱা সমস্যা আৰু সম্ভাৱনাবোৰৰ ওপৰতো বৈজ্ঞানিকভাৱে চিন্তা কৰিব পাৰে।
শিক্ষকসকলৰ বাবে পিয়াঁজেৰ তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ অতি অপৰিহাৰ্য। শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকসকলে শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স আৰু পৰ্যায় অনুসৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰা উচিত। প্ৰাথমিক শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে শিক্ষণ-শিকন সামগ্ৰী (TLM) আৰু প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতাৰ যোগান ধৰাটো প্ৰয়োজনীয়। পিয়াঁজেৰ এই নীতিয়ে আমাক শিকায় যে শিক্ষা সদায় শিশুকেন্দ্ৰিক (Child-centered) হ’ব লাগে আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক নিজেই পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ যোগেদি জ্ঞান আহৰণ কৰিবলৈ সুযোগ দিব লাগে।
পিয়াঁজেৰ বৌদ্ধিক বিকাশৰ তত্ত্বই শিশুৰ চিন্তাৰ ক্ৰমবিকাশ বুজাত অভূতপূৰ্ব বৰঙণি যোগাইছে। যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত কিছু মনোবিজ্ঞানীয়ে শিশুৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱক অৱহেলা কৰা বুলি পিয়াঁজেক সমালোচনা কৰিছিল তথাপিও CTET পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিৰে এই তত্ত্বটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। সেয়েহে পৰ্যায়সমূহৰ বৈজ্ঞানিক শব্দবোৰ সঠিকভাৱে বুজি লাভ কৰিলে পৰীক্ষাত সুন্দৰ ফলাফল প্ৰদৰ্শন কৰিব পৰা যায়।
পিয়াঁজেৰ বৌদ্ধিক বিকাশৰ তত্ত্ব- এই বিষয়টো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব।-
বিগত বৰ্ষৰ পিয়াঁজেৰ বৌদ্ধিক বিকাশৰ তত্ত্ব (Piaget’s Theory of Cognitive Development) সম্পৰ্কে আলোকপাত ৰ ৩০ টা CTET প্ৰশ্ন। প্ৰতিটো প্ৰশ্নত উত্তৰ বাছনি কৰক — শুদ্ধ ✅ নে ভুল ❌ তৎক্ষণাৎ ওলাব।
