সৌৰজগতৰ বুকুত অনন্য পৃথিৱী

খণ্ড ২২

---

শিক্ষাবিজ্ঞান আৰু সামাজিক বিজ্ঞান শিক্ষণৰ দৃষ্টিভংগীৰে চালে পৃথিৱী আৰু মহাজাগতিক পৰিৱেশৰ অধ্যয়ন কেৱল তথ্য সংগ্ৰহৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়| এই অধ্যয়ন শিক্ষাৰ্থীৰ মনত স্থানিক বোধ আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলাৰ অন্যতম শক্তিশালী মাধ্যম। CTET পাঠ্যক্ৰমত ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ এনচিইআৰটি (NCERT) ভূগোল পাঠ্যপুথিৰ আধাৰত সৌৰজগতৰ অংশ হিচাপে পৃথিৱীৰ স্থান অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এগৰাকী ভৱিষ্যতৰ শিক্ষক হিচাপে সৌৰজগতৰ ভৌগোলিক ধাৰণাসমূহ শিক্ষাৰ্থীক গঠনবাদী শৈলীৰে (Constructivist Approach) সহজ আৰু বাস্তৱসন্মতভাৱে বুজাই দিয়াৰ কৌশল আয়ত্ত কৰাটো পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা অত্যন্ত অপৰিহাৰ্য।

➢ সৌৰজগত আৰু সূৰ্যৰ কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা

আমাৰ সৌৰজগতখন সূৰ্য, আঠটা প্ৰধান গ্ৰহ, অসংখ্য উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণুপুঞ্জ, উল্কাপিণ্ড আৰু ধূমকেতুৰে গঠিত এক সুসংহত মহাজাগতিক পৰিয়াল। এই পৰিয়ালৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত অৱস্থিত সূৰ্য হৈছে সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ বিশাল জ্যোতিষ্ক, যিয়ে নিজৰ প্ৰচণ্ড মহাকৰ্ষণ বলৰ দ্বাৰা সকলো সদস্যক নিৰ্দিষ্ট উপবৃত্তাকাৰ কক্ষপথত বান্ধি ৰাখিছে। সৌৰজগতৰ প্ৰাথমিক শক্তি আৰু পোহৰৰ মূল উৎস হৈছে সূৰ্য, যাৰ পৰা নিৰ্গত সৌৰশক্তিয়ে পৃথিৱীৰ জলবায়ু, ঋতু পৰিৱৰ্তন আৰু সমগ্ৰ জীৱমণ্ডলৰ জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াক সক্ৰিয় কৰি ৰাখে। সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীৰ দূৰত্ব প্ৰায় ১৫ কোটি কিলোমিটাৰ হোৱাৰ বাবেই সৌৰজগতৰ অপৰিসীম তাপ আৰু পোহৰ আমাৰ বাবে সহনশীল আৰু জীৱনৰ অনুকূল মাত্ৰাত উপলব্ধ হয়।

➢ গ্ৰহসমূহৰ গতি আৰু বিভাজন

সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্ব অনুসৰি সৌৰজগতৰ আঠটা গ্ৰহ হৈছে ক্ৰমে বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাচ আৰু নেপচুন। ভৌগোলিক গঠন আৰু স্থানৰ ভিত্তিত এই গ্ৰহসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়- আভ্যন্তৰীণ গ্ৰহ আৰু বাহ্যিক গ্ৰহ। বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী আৰু মঙ্গলক পাৰ্থিৱ বা আভ্যন্তৰীণ গ্ৰহ বুলি কোৱা হয়, যিবোৰ মূলতঃ কঠিন শিল আৰু ধাতুৰে গঠিত। আনহাতে বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাচ আৰু নেপচুন গেছীয় আৰু তৰল পদাৰ্থৰে গঠিত হোৱা বাবে ইহঁতক বাহ্যিক বা জোভিয়ান গ্ৰহ আখ্যা দিয়া হয়। আকাৰ আৰু আকৃতিৰ সাদৃশ্যৰ বাবে শুক্ৰ গ্ৰহক পৃথিৱীৰ যমজ ভগ্নী বুলি জনা যায়। প্ৰতিটো গ্ৰহেই নিজৰ কক্ষপথত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰে, কিন্তু শুক্ৰ আৰু ইউৰেনাচ ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম হৈ পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ আৱৰ্তন কৰে।

➢ নীলিম গ্ৰহ পৃথিৱী আৰু ইয়াৰ অনন্য বৈশিষ্ট্য

সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্বৰ হিচাপত তৃতীয় আৰু আকাৰৰ ফালৰ পৰা পঞ্চম বৃহত্তম গ্ৰহ আমাৰ পৃথিৱীখন সমগ্ৰ সৌৰজগতৰ ভিতৰতে একমাত্ৰ জীৱধাৰণক্ষম গ্ৰহ। মহাকাশৰ পৰা চালে পৃথিৱীৰ দুই-তৃতীয়াংশ পৃষ্ঠ জলভাগৰে আবৃত হৈ থকাৰ বাবে ইয়াক নীলা গ্ৰহ বোলা হয়। পৃথিৱীৰ আকৃতি সম্পূৰ্ণ বৃত্তাকাৰ বা গোলকীয় নহয়; ইয়াৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰু সামান্য চেপেটা আৰু মধ্যভাগ কিছু স্ফীত, যাৰ বাবে এই ভৌগোলিক আকৃতিটোক ‘জিঅইড’ (Geoid) বা পৃথিৱীসদৃশ আকৃতি বুলি নামকৰণ কৰা হৈছে। পৃথিৱীৰ এনে অনুকূল অৱস্থান, প্ৰাণবায়ু অক্সিজেনসমৃদ্ধ বায়ুমণ্ডল, অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা অ’জন স্তৰ আৰু তৰল পানীৰ নিৰৱচ্ছিন্ন উপস্থিতিয়ে ইয়াক অনন্য আৰু জীৱন্ত গ্ৰহৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে।

➢ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ আৰু অন্যান্য মহাজাগতিক সদস্য

পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ চন্দ্ৰই পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈ প্ৰায় ২৭ দিন ৮ ঘণ্টা সময় লয় আৰু নিজ মেৰুদণ্ডতো প্ৰায় একে সময়তে এপাক ঘূৰে। এই সমন্বয়ৰ বাবেই পৃথিৱীৰ পৰা সদায় চন্দ্ৰৰ এটা পিঠিহে দৃশ্যমান হয়। পৃথিৱী আৰু চন্দ্ৰৰ উপৰিও মঙ্গল আৰু বৃহস্পতি গ্ৰহৰ কক্ষপথৰ মাজত অগণন শিল আৰু ধাতুৰ ক্ষুদ্ৰ খণ্ডৰে গঠিত এক বিশাল গ্ৰহাণুপুঞ্জৰ বলয় (Asteroid Belt) বিদ্যমান। সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰা সৰু সৰু শিলৰ টুকুৰাবোৰক উল্কাপিণ্ড বুলি জনা যায়| এই উল্কাপিণ্ডসমূহ কেতিয়াবা পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰোঁতে ঘৰ্ষণৰ ফলত জ্বলি উঠি উল্কাপাত বা পপীয়া তৰা হিচাপে প্ৰতীয়মান হয়।

➢ সামৰণি

CTET পৰীক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে ‘সৌৰজগতত পৃথিৱীৰ স্থান’ ভূগোলৰ এটা পাঠৰ উপৰি পৰিৱেশ অধ্যয়ন আৰু সমন্বিত শিক্ষাদানৰ ভেঁটি। শ্ৰেণীকোঠাত শিশুৰ পূৰ্বজ্ঞানৰ লগত মহাজাগতিক ধাৰণাসমূহ সংযোগ কৰি দৃশ্য-শ্ৰাব্য সমল, গ্ল’ব আৰু মডেলৰ সহায়ত শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াটো আনন্দদায়ক কৰি তুলিব পাৰি। সৌৰজগতৰ এই শৃঙ্খলাবদ্ধ জ্ঞান আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ চেতনা পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ মাজলৈ লৈ যোৱাটোৱেই এগৰাকী শিক্ষকৰ মূল দায়িত্ব।

সৌৰজগতৰ বুকুত অনন্য পৃথিৱী- এই বিষয়টো অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ তলত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বিগত বৰ্ষসমূহৰ ৩০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ যোগ কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নসমূহে পৰীক্ষাৰ্থীসকলক CTET পৰীক্ষাত সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃতি বুজাত আৰু নিজৰ প্ৰস্তুতি জুখি চোৱাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব।